Dünya siyasətində Böyük Britaniyanın rolu yalnız diplomatik fəaliyyəti və hərbi imkanları ilə deyil, həm də qlobal maliyyə sistemi, ticarət marşrutları və strateji infrastruktur layihələrindəki mövqeyi ilə müəyyənləşir.

ERAmedia-nın məlumatına görə, siyasi təhlilçi Aqşin Kərimov bildirib ki, Böyük Britaniyanın geoiqtisadi maraqlarını anlamaq üçün Londonun qlobal ticarət dəhlizlərinə, enerji marşrutlarına və təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsinə yanaşmasını nəzərdən keçirmək lazımdır.

Onun sözlərinə görə, Böyük Britaniyanın imperiya keçmişi ilə əlaqəli strateji düşüncə tərzi müasir beynəlxalq münasibətlərdə də müəyyən izlər buraxır. Hökumətlər və siyasi rəhbərlik dəyişsə də, Londonun qlobal logistika şəbəkələrində, enerji marşrutlarında və beynəlxalq ticarətdə iştirakını gücləndirmək istəyi qorunub saxlanılır.

Aqşin Kərimov qeyd edib ki, Böyük Britaniyanın xarici siyasətini qiymətləndirərkən Henri Kissincerin və Zbiqnev Bjezinskinin geosiyasi yanaşmaları da diqqətə alınmalıdır. Bu yanaşmalarda Londonun Avropada güc balansının qorunmasında və Avrasiyada strateji tarazlığın formalaşmasında oynadığı rola xüsusi diqqət yetirilir.

Siyasi təhlilçinin fikrincə, Böyük Britaniyanın geoiqtisadi strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq ticarət əlaqələrinin şaxələndirilməsi və alternativ tranzit marşrutlarının inkişafıdır. Rusiya ilə Qərb arasında gərginliyin artması, ənənəvi tranzit yollarında yaranan risklər Orta Dəhlizin əhəmiyyətini daha da artırır.

Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat marşrutudur. Bu xətt Çin üçün Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını şaxələndirir, Böyük Britaniya üçün isə Avrasiya ticarət əlaqələrinin dayanıqlılığını gücləndirmək baxımından dolayı strateji əhəmiyyət daşıyır.

Aqşin Kərimov vurğulayıb ki, Londonun Çinlə münasibətlərində iqtisadi praqmatizm mühüm yer tutur. İki ölkə arasında texnologiya, sənaye və digər sahələrdə rəqabət davam etsə də, qarşılıqlı iqtisadi maraqlar əməkdaşlıq imkanlarını da gündəmdə saxlayır. Bununla belə, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması Böyük Britaniya ilə Çinin vahid nəqliyyat strategiyası həyata keçirdiyi anlamına gəlmir. Söhbət daha çox alternativ marşrutların yaratdığı ortaq iqtisadi imkanlardan gedir.

Siyasi təhlilçinin qənaətinə görə, Böyük Britaniyanın Mərkəzi Asiyaya marağı da bu geoiqtisadi mənzərənin mühüm hissəsidir. London region ölkələri ilə ticarət, investisiya, logistika və infrastruktur sahələrində əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. Bu siyasət Çin və Rusiyanın regiondakı təsirinin artdığı şəraitdə Mərkəzi Asiya dövlətlərinə alternativ tərəfdaşlıq imkanları təqdim etmək məqsədi daşıyır.

Aqşin Kərimov hesab edir ki, Mərkəzi Asiyada mövqelərin gücləndirilməsi Böyük Britaniyanın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi və siyasi maraqları üçün də əlavə imkanlar yaradır. Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyi, Gürcüstanın mövcud nəqliyyat infrastrukturu və Ermənistan üzərindən yeni kommunikasiyaların açılması ehtimalı regionun geoiqtisadi əhəmiyyətini artırır.

Onun fikrincə, Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan Böyük Britaniyanın diqqət yetirə biləcəyi regional bağlantılardan biridir. London üçün əsas məsələ konkret bir marşrutun mütləq siyasi təşəbbüskarı olmaqdan daha çox, Avrasiya ticarətində istifadə oluna biləcək alternativ nəqliyyat xətlərinin yaradılması və onların kommersiya baxımından səmərəli fəaliyyət göstərməsidir.

Siyasi təhlilçi bildirib ki, Böyük Britaniyanın Azərbaycanla iqtisadi əlaqələri və Orta Dəhlizin inkişafına dair yanaşması bu maraqların müəyyən istiqamətlərini göstərir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Mərkəzi Asiya və Çinlə ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından mühüm logistika qovşağı kimi qiymətləndirilə bilər. Belə imkanlar Britaniya şirkətləri üçün də yeni investisiya və kommersiya perspektivləri yarada bilər.

Aqşin Kərimovun fikrincə, Böyük Britaniyanın Ermənistanla münasibətlərinin inkişafı da regionda yeni iqtisadi bağlantıların formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Ermənistan üzərindən nəqliyyat əlaqələrinin açılması ehtimalı Cənubi Qafqazın mövcud logistika sisteminə əlavə marşrutlar qazandıra bilər. Bununla belə, bu prosesin real nəticələri regional kommunikasiyaların necə əlaqələndiriləcəyindən və onların iqtisadi baxımdan nə dərəcədə səmərəli olacağından asılıdır.

Siyasi təhlilçi hesab edir ki, Gürcüstanın limanları, dəmir yolları və Türkiyə ilə nəqliyyat bağlantıları artıq formalaşmış regional sistemin mühüm hissəsidir. Zəngəzur marşrutu və TRIPP təşəbbüsü isə həmin sistemə alternativ və ya tamamlayıcı imkanlar əlavə edə bilər. Buna görə də Böyük Britaniya üçün əsas prioritet regional kommunikasiyaların etibarlı, proqnozlaşdırıla bilən və kommersiya baxımından səmərəli fəaliyyət göstərməsidir.

Aqşin Kərimovun qənaətinə görə, Zəngəzur dəhlizinin Böyük Britaniya üçün geoiqtisadi əhəmiyyəti qlobal ticarətin şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığının artırılması və Cənubi Qafqaz ölkələri ilə iqtisadi tərəfdaşlığın genişləndirilməsi kontekstində qiymətləndirilməlidir.

O vurğulayıb ki, mövcud regional təşəbbüslər London üçün yeni iqtisadi və diplomatik imkanlar yarada bilər. Bununla belə, Böyük Britaniyanın regional bağlantılara marağını Zəngəzur dəhlizinin onun üçün mütləq prioritet strateji layihə olması kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Daha əsaslı yanaşma Londonun bu marşrutu Avrasiya ticarət şəbəkəsinin genişləndirilməsi və alternativ tranzit imkanlarının yaradılması kontekstində nəzərdən keçirə biləcəyini qəbul etməkdir.

Mələk Onur