Sizlərə Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində, Wilcza küçəsi 22 ünvanında yerləşən tarixi binanın fotosunu təqdim edirəm. Bina Xaim Morqenştern və Bentsian Lotte adlı şəxslər tərəfindən sifariş edilib, memarları isə Aleksander Voyde və Karol Kozlovski olub. Sənədlərə görə, bina 1910–1912-ci illərə aid ən böyük və ən bahalı mülklərdən biri kimi planlaşdırılmışdı.

Bina hazır olana yaxın Avropada biznes imkanları axtaran ötən əsrin milyonçularından biri olan Ağa Musa Nağıyev tərəfindən investisiya məqsədilə satın alınıb.

Jarosław Zielińskinin “Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy” kitabı, “Książka Informacyjno-Adresowa Całej Warszawy”, Warszawa1939.pl saytı, Varşava şəhərinin abidələr reyestri və Polşa Milli Rəqəmsal Arxivi bu məlumatları bizə təqdim edən mənbələrdir.

Bu bina Varşavada İkinci Dünya Müharibəsinin dağıntılarından qismən sağ çıxmış nadir binalardan biridir. Tarixi sənədlərdə bina daha çox Korvin-Krukovski ailəsinin mülkü kimi tanınır. 1907-ci ildən 1939-cu ilə qədər bina Henri Korvin-Krukovskiyə məxsus olub.

1913–1914-cü illərdə Nağıyev binanı almaq üçün elçi düşür və Henri Korvin-Krukovskinin adına sənədlər qalmaqla binanın sahibi olur. Niyə məhz bu bina?

Targowa küçəsi Varşavanın iki dəmiryol vağzalı arasında yerləşirdi və Nağıyevin malları bu yollarla daşınırdı. Həmin illərdə “Kamienica” (gəlir evi) sahibi olmaq ən stabil biznes sayılırdı. Nağıyev Bakıda olduğu kimi, Varşavada da kirayə mənzillər və mağazalar vasitəsilə daimi gəlir əldə etmək istəyirdi.

Nağıyev bütün kapitalını yalnız Bakıya yatırmaqdan çəkinirdi. O, sərvətini imperiyanın fərqli şəhərlərində — Sankt-Peterburq, Varşava və Batumidə daşınmaz əmlaka yatıraraq riskləri bölüşdürmək istəyirdi. Başqa bir səbəb də Varşavada daşınmaz əmlakın qiymətinin hər il 10–15 faiz artması idi və Nağıyev gələcəkdə böyük kapital qazanmağı hədəfləyirdi.

Binanın altında nəhəng soyuq anbarlar var idi. Targowa küçəsi vağzallara yaxın olduğu üçün tacirlər mallarını burada saxlayıb kirayə haqqı ödəyirdilər. Bu isə Nağıyevə təkcə mənzil kirayəsindən deyil, həm də logistikadan gəlir qazandırırdı.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Polşa Xalq Respublikası yarananda bina rəsmən dövlət mülkiyyətinə keçdi. Hazırda bina dövlət mülkiyyəti sayılır, sakinlərin yaşadığı yaşayış binasıdır və tarixi abidə kimi qorunur.
Mənbələrdə Nağıyevin Polşada digər mülklərə sahib olması barədə qeydlər olsa da, əsas biznes mərkəzi məhz bura hesab olunur.

Binanın bəzi mənzillərində divarların içində xüsusi yanğına davamlı metal seyflər quraşdırılmışdı. Bu “seyfli mənzillər” Varşavada o qədər məşhur idi ki, insanlar növbəyə dayanırdılar. 1914-cü ilin Varşava “Książka adresowa”sına baxdıqda görünür ki, Targowa 14-ün sakinləri əsasən vəkillər, həkimlər və Rusiya–Polşa dəmiryolunun yüksək rütbəli mühəndisləri olub.

Nağıyev Varşavaya gələndə yerli musiqiçiləri binaya dəvət edir, burada kiçik konsertlər təşkil olunurdu. O, Varşava elitasına göstərmək istəyirdi ki, bir “neft kralı” təkcə neftdən deyil, həm də yüksək sənətdən anlayır.
Bu gün Targowa 14-ə daxil olsanız, orada hələ də Nağıyev dövründən qalma mərmər pilləkənləri və metal məhəccərləri görə bilərsiniz.

Əgər 1917-ci il inqilabı olmasaydı, Targowa 14 bəlkə də bu gün böyük bir “Nağıyev Holdinq”in Avropa baş qərargahı olardı.

1944-cü ildə “Varşava Üsyanı” zamanı bina demək olar ki, yerlə-yeksan edilmişdi, lakin Targowa 14 böyük ölçüdə toxunulmaz qaldı. Yerli sakinlər arasında belə bir əfsanə dolaşır ki, binanın sahibi olan o uzaq şərqli milyonçunun duaları və ya divarlara vurdurduğu hansısa “tilsim” binanı məhv olmaqdan qoruyub.

1920-ci ildən sonra Polşa tərəfi bu binanı “sahibi sovet vətəndaşı olan” və ya “sahibi itkin düşmüş” mülk kimi qeydiyyata aldı. Arxivlərdəki “Księgi Wieczyste” qeydlərinə görə, 1920-ci illərin sonlarına qədər bina hələ də “Nagijew” irsi olaraq tanınırdı, lakin idarəçilik Polşa dövlətinin təyin etdiyi qəyyumlar tərəfindən həyata keçirilirdi.

Zaur Əliyev