Rusiya imperiyasının Qafqazı işğal etməsi və bölgədə müstəmləkəçilik siyasəti yürütməsi yerli əhalinin ciddi müqaviməti ilə qarşılaşıb.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında bildirib ki, bu mübarizədə Azərbaycan xalqının xüsusi rolu olub və qədim Borçalı mahalı da çarizmin siyasətinə qarşı silahlı müqavimətin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilib.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Borçalıda cəsarəti, nüfuzu və xalq arasında qazandığı ad-sanla seçilən şəxslərdən biri də Qaçaq Daşdəmir ağa olub. Rəsmi sənədlərdə Daşdəmir ağa Qasımov kimi qeyd edilən bu şəxs 1810-cu ildə Borçalı mahalının Qasımlı kəndində, mahalın hörmətli və varlı ailələrindən birində dünyaya gəlib.

Daşdəmir ağa Qasım ağanın ailəsində böyüyüb. Onun geniş torpaq sahələri, iri mal-qara və qoyun sürüləri olub. El ağsaqqallarının söylədiklərinə və arxiv qaynaqlarına istinadən onun səkkiz oğlu və səkkiz qızının olduğu bildirilir.

Tarixçi qeyd edib ki, Rusiya imperiyasının Qafqazda möhkəmlənməsindən sonra Borçalıda idarəçilik sisteminin dəyişməsi, rus məmurlarının bölgədə nüfuzunun artması və yerli əhalinin qarşılaşdığı haqsızlıqlar narazılıqları gücləndirib. Bu şəraitdə Daşdəmir ağa dağlara çəkilərək çarizmin idarəçilik siyasətinə qarşı mübarizəyə başlayıb.

Onun ətrafına cəsur silahdaşlar toplayaraq qaçaq dəstəsi yaratdığı bildirilir. Rəvayətlərə və yerli yaddaşda qorunan məlumatlara görə, dəstənin əsas hədəfləri çar hakimiyyətinin cəza dəstələri, dövlət xəzinəsini daşıyan karvanlar və rüşvətxor məmurlar olub.

Daşdəmir ağanın əldə etdiyi qənimətin bir hissəsini yoxsul və kimsəsiz kəndlilərə paylaması onun xalq arasında nüfuzunu artırıb. Borçalıda onun adı ədalət və haqsızlığa qarşı mübarizə ilə əlaqələndirilib.

Zaur Əliyevin açıqlamasında diqqət çəkən məqamlardan biri də Daşdəmir ağanın xalq arasında ədalətli şəxs kimi tanınmasıdır. Yerli rəvayətlərdə onun adı ilə bağlı “Daşdəmir ağanın ədalət divanı” ifadəsinin geniş yayıldığı bildirilir.

Həmin rəvayətlərə əsasən, haqqı tapdanan kəndlilər və rus məmurlarının rüşvət tələblərindən narazı qalan insanlar bəzən rəsmi idarələrə deyil, Daşdəmir ağanın yanına üz tuturdular. Bu təsvirlər onun Borçalı əhalisinin bir hissəsi arasında qazandığı nüfuzun göstəricisi kimi təqdim olunur.

Daşdəmir ağanın adı ilə əlaqələndirilən maraqlı məqamlardan biri də XIX əsrdə bölgəyə dair yaranmış ədəbi təsvirlərdir. Mənbədə qeyd olunan məlumatlara görə, alman şərqşünası və səyyahı Fridrix Bodenştedt Tiflisdə yaşadığı dövrdə Azərbaycan maarifçisi Mirzə Şəfi Vazehlə yaxın münasibətdə olub.

İddialara əsasən, Vazeh ona Borçalıda çar hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan və xalq arasında sevilən bir bəy haqqında danışıb. Bu söhbətlərin təsiri ilə Bodenştedtin 1851-ci ildə “Karvan” adlı poema yaratdığı və əsərin mərkəzində imperiyaya boyun əyməyən Şərq cəngavəri obrazının dayandığı bildirilir.

Həmin obrazın real cizgilərinin Daşdəmir ağadan götürüldüyü barədə fikirlər mövcuddur. Bununla belə, bu əlaqənin tarixi fakt kimi təsdiqlənməsi üçün poemanın ilkin nəşrləri və müvafiq arxiv sənədləri əsasında əlavə araşdırmaya ehtiyac var.

Yerli rəvayətlərdə Daşdəmir ağanın döyüş taktikası da xüsusi yer tutur. Onun meşələrdən, dərələrdən və çətin keçilən dağ yollarından istifadə edərək qəfil hücumlar təşkil etdiyi, bununla da çar qoşunlarının say və silah üstünlüyünü zəiflətməyə çalışdığı bildirilir.

Daşdəmir ağanın atlarının nallarını tərsinə vurdurması barədə rəvayət də bu qəbildəndir. Rəvayətə görə, bu üsulla təqibçilər atların izlərini yanlış istiqamətdə izləyir, qaçaq dəstəsi isə təqibdən yayınmaq imkanı əldə edirdi.

Bu cür hekayələr onun adı ətrafında yaranmış qəhrəmanlıq obrazının mühüm hissəsini təşkil edir. Bununla yanaşı, konkret hərbi taktikalara və çar generallarının hesabatlarında onun dəstəsinə verilən qiymətlərə dair iddiaların ilkin sənədlərlə yoxlanılması vacibdir.

Daşdəmir ağa haqqında yayılan rəvayətlərdə onun müəyyən davranış qaydalarına əməl etdiyi də vurğulanır. Bildirilir ki, dəstə əsir götürdüyü şəxslər arasında qadınlar, uşaqlar və silahsız mülki şəxslər olduqda onların təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət yetirilirdi.

Bu məlumatlar Daşdəmir ağanın xalq yaddaşında yalnız silahlı müqavimət göstərən qaçaq kimi deyil, həm də özünəməxsus davranış prinsiplərinə malik bir şəxs kimi yaşadığını göstərir.

Mənbələrdə Daşdəmir ağanın 1867-ci ildə vəfat etdiyi qeyd olunur. Yerli yaddaşda qorunan məlumatlara görə, onun dəfn mərasimində Borçalı mahalının çoxsaylı sakinləri iştirak ediblər.

Qaçaq Daşdəmir ağanın həyat yolu Borçalı tarixində çar Rusiyasının bölgədəki siyasətinə qarşı müqavimət, yerli əhalinin sosial narazılıqları və xalq qəhrəmanlığı haqqında təsəvvürlərin formalaşması baxımından maraq doğurur. Onun fəaliyyəti ilə bağlı rəvayətlərin tarixi sənədlərlə tutuşdurulması isə bu şəxsiyyətin həyatının və mübarizəsinin daha dolğun öyrənilməsinə imkan verə bilər.

Vural