1994-cü il sentyabrın 20-də Bakının Gülüstan sarayında imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş, iqtisadi və siyasi baxımdan mürəkkəb mərhələdən keçən Azərbaycan üçün bu saziş yalnız neft yataqlarının işlənməsi haqqında müqavilə deyildi. O, ölkənin gələcək iqtisadi inkişafının, beynəlxalq enerji əməkdaşlığının və yeni neft strategiyasının əsasını qoyan mühüm siyasi-iqtisadi qərar idi.

Müqavilənin hazırlanması və imzalanmasında Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və strateji baxışı xüsusi rol oynadı. O, Azərbaycanın zəngin enerji ehtiyatlarını yalnız gəlir mənbəyi kimi deyil, müstəqil dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və ölkənin beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi üçün mühüm vasitə kimi qiymətləndirirdi. Xarici neft şirkətlərinin Azərbaycana cəlb olunması həm böyük investisiyaların ölkəyə gəlməsinə, həm də müasir texnologiyaların və idarəetmə təcrübəsinin neft sənayesinə gətirilməsinə imkan yaratdı.

Həmin dövrün mürəkkəb siyasi və iqtisadi reallıqları nəzərə alındıqda, belə böyük beynəlxalq layihənin reallaşdırılması ciddi diplomatik və siyasi səylər tələb edirdi. Azərbaycan Xəzərin enerji ehtiyatlarının işlənməsi ilə yanaşı, öz milli maraqlarını nəzərə alan tərəfdaşlıq modeli formalaşdırmalı idi. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasət məhz bu istiqamətdə nəticə verdi və Azərbaycanı beynəlxalq enerji şirkətləri üçün etibarlı tərəfdaşa çevirdi.

“Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına daha sıx inteqrasiyası baxımından da əhəmiyyətli oldu. Müqavilə çərçivəsində həyata keçirilən layihələr ölkəyə milyardlarla dollar həcmində investisiyaların cəlb edilməsinə, neft sənayesinin infrastrukturunun yenilənməsinə və yeni texniki imkanların formalaşmasına şərait yaratdı. Bununla yanaşı, enerji sektorunda əldə olunan təcrübə Azərbaycanın gələcəkdə digər iri beynəlxalq layihələrdə iştirakına da imkan verdi.

Heydər Əliyevin xidmətlərindən biri də neft strategiyasını yalnız yataqların istismarı ilə məhdudlaşdırmaması idi. Hasil olunan neftin dünya bazarlarına çıxarılması üçün alternativ ixrac marşrutlarının yaradılması bu strategiyanın mühüm hissəsinə çevrildi. Bakı–Supsa və Bakı–Tbilisi–Ceyhan kimi layihələr Azərbaycanın enerji ixracında daha geniş imkanlar qazandırdı və ölkənin regional əhəmiyyətini artırdı.

Bu siyasətin daha bir mühüm nəticəsi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi müstəqilliyi baxımından yeni imkanların yaranması oldu. Enerji resurslarının müxtəlif marşrutlarla dünya bazarlarına çıxarılması Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrini genişləndirdi. Eyni zamanda, Azərbaycan yalnız neft hasil edən ölkə kimi deyil, regional enerji layihələrinin təşəbbüskarı və iştirakçısı kimi mövqeyini gücləndirdi.

“Əsrin müqaviləsi”nin təsiri sonrakı illərdə də davam etdi. 2017-ci ildə “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqları üzrə sazişin 2050-ci ilə qədər uzadılması 1994-cü ildə əsası qoyulan əməkdaşlığın uzunmüddətli xarakterini göstərdi. Neft sektorundan əldə olunan gəlirlər isə Azərbaycanın iqtisadi və sosial inkişafında mühüm rol oynadı.

Müqavilənin əhəmiyyətini yalnız əldə olunan maliyyə gəlirləri ilə ölçmək də düzgün olmazdı. Onun nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu və xarici iqtisadi əlaqələri genişləndi, ölkənin enerji diplomatiyası formalaşdı. Sonrakı dövrdə qaz və digər enerji layihələrinin inkişafı üçün də əlverişli siyasi və iqtisadi zəmin yarandı. Bu baxımdan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji siyasətinin başlanğıc mərhələsini müəyyən edən əsas hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, “Əsrin müqaviləsi”ni Azərbaycanın enerji tarixində sırf kommersiya xarakterli saziş kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu müqavilə ölkənin beynəlxalq enerji sisteminə inteqrasiyasına, xarici investisiyaların cəlbinə və iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə yol açdı. Bu tarixi prosesdə Heydər Əliyevin əsas xidməti Azərbaycanın enerji potensialını vahid dövlət strategiyasına çevirmək, neft amilindən ölkənin uzunmüddətli inkişafı və müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi üçün istifadə etməkdən ibarət idi. Məhz bu baxımdan 20 sentyabr 1994-cü il Azərbaycan dövlətçiliyinin və iqtisadi inkişafının tarixində xüsusi yer tutur.

ERAmedia Anlitik Qrupu