1813-cü il oktyabrın 12-də imzalanan Gülüstan sülh müqaviləsi Azərbaycanın tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında müqavilənin hazırlanması prosesində Britaniya diplomatiyasının roluna, böyük dövlətlərin Qafqaz siyasətinə və Azərbaycanın tarixi torpaqlarının taleyinə təsir göstərən amillərə diqqət çəkib.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Gülüstan müqaviləsi Azərbaycan torpaqlarının bölüşdürülməsi prosesində mühüm mərhələ olub. Onun fikrincə, həmin dövrdə Rusiya imperiyası, Qacar dövləti və digər regional güclərin maraqları Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsinin dəyişməsində həlledici rol oynayıb.

Tarixçi qeyd edib ki, müqavilədən sonra Azərbaycanın şimalındakı xanlıqların bir hissəsi Rusiyanın nəzarətinə keçib, sonrakı hərbi-siyasi proseslər nəticəsində isə Quba, Dərbənd, Şirvan və Bakı xanlıqları da Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunub.

O bildirib ki, Azərbaycanın tarixi taleyini müəyyənləşdirən bu proseslərə yalnız Rusiya-Qacar qarşıdurması kontekstində yanaşmaq kifayət deyil. Bölgədə nüfuz uğrunda mübarizə aparan digər dövlətlərin, xüsusilə Böyük Britaniyanın maraqları da nəzərə alınmalıdır.

Zaur Əliyevin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri Gülüstan müqaviləsinin hazırlanmasında Britaniya diplomatiyasının iştirakı ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, Britaniyanın Qacar sarayındakı səfiri ser Gore Ouseley və diplomat ser Harford Cons həmin dövrdə Rusiya ilə Qacar dövləti arasında münasibətlərə təsir göstərən şəxslər sırasında olublar.

Tarixçinin fikrincə, Britaniya bölgədəki siyasi proseslərə müdaxilə etməklə özünün strateji maraqlarını qorumağa çalışırdı. Həmin dövrdə London üçün Hindistandakı müstəmləkə maraqlarının təhlükəsizliyi və Rusiya imperiyasının cənuba doğru genişlənməsinin nəzarətdə saxlanılması mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Əliyev hesab edir ki, Gülüstan müqaviləsi ətrafında gedən diplomatik proseslərdə Britaniya nümayəndələrinin rolunun araşdırılması Azərbaycanın XIX əsrin əvvəllərindəki siyasi vəziyyətini daha geniş kontekstdə anlamağa imkan verir.

Tarixçi müqavilənin imzalanması prosesində Qacar dövlətinin nümayəndəsi Mirzə Əbdülhəsən xan Şirazinin fəaliyyətinə də toxunub. Onun sözlərinə görə, danışıqlar mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə aparılırdı və Qacar dövlətinin nümayəndələri üzərində ciddi diplomatik təzyiqlər mövcud idi.

Zaur Əliyev Britaniya diplomatiyasının Qacar sarayında nüfuz qazanmağa çalışdığını, sülh danışıqlarına təsir göstərmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə etdiyini vurğulayıb.

Tarixçinin yanaşmasına görə, Gülüstan müqaviləsinin şərtlərini və onun Azərbaycanın gələcək taleyinə təsirini qiymətləndirərkən danışıqların gedişi, tərəflərin real imkanları və böyük dövlətlərin maraqları birlikdə araşdırılmalıdır.

Zaur Əliyevin fikrincə, XIX əsrin əvvəllərində Qafqaz yalnız Rusiya ilə Qacar dövləti arasında müharibə meydanı deyildi. Region Avropa dövlətlərinin geosiyasi hesablamalarında da mühüm yer tuturdu.

Britaniya üçün Hindistana gedən strateji yolların və müstəmləkə ərazilərinin təhlükəsizliyi əsas prioritetlərdən biri idi. Rusiya imperiyası isə Cənubi Qafqazda möhkəmlənməklə bölgədəki hərbi-siyasi mövqelərini genişləndirməyə çalışırdı.

Bu maraqların toqquşması Azərbaycan xanlıqlarının müstəqilliyinin itirilməsi və regionun siyasi xəritəsinin dəyişməsi ilə nəticələnən proseslərin beynəlxalq əhəmiyyətini artırırdı.

Tarixçi Britaniya nümayəndələrinin bölgənin mədəni irsinə münasibəti məsələsinə də diqqət çəkib. Bu kontekstdə ser Gore Ouseleyin fəaliyyəti xüsusi maraq doğurur.

Ouseleyin İranın qədim tarixi abidələri və əlyazmaları ilə maraqlandığı, topladığı materialların bir hissəsinin sonradan Britaniya kolleksiyalarına daxil olduğu məlumdur. Britaniya Muzeyinin rəsmi kolleksiyasında da Ouseleyin adı ilə bağlı materiallar mövcuddur.

Bu məsələ XIX əsrdə Şərq ölkələrinin tarixi və mədəni irsinin Avropa kolleksiyalarına daşınması prosesinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, konkret əlyazmaların hansı şəraitdə əldə edilməsi, onların mənşəyi və mülkiyyət tarixçəsi ayrıca tarixi sənədlər əsasında araşdırılmalıdır.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Gülüstan müqaviləsi Azərbaycanın siyasi tarixində ağır nəticələr doğuran hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Müqavilə Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda mövqelərini gücləndirməsinə şərait yaradıb və Azərbaycan xanlıqlarının gələcəyinə ciddi təsir göstərib.

Tarixçi hesab edir ki, bu hadisələrin araşdırılması zamanı təkcə müqavilənin mətni deyil, onun hazırlanmasına təsir edən diplomatik əlaqələr, regional güclərin maraqları və dövrün beynəlxalq münasibətləri də nəzərə alınmalıdır.

Onun fikrincə, Azərbaycanın XIX əsrdə üzləşdiyi siyasi dəyişiklikləri dərindən anlamaq üçün Gülüstan müqaviləsinin həm regional, həm də beynəlxalq müstəvidə yaratdığı nəticələr kompleks şəkildə öyrənilməlidir.

Əli Fərhad