1966-cı il oktyabrın 2-si.

Kürdəmirdə çıxan “İrəli” qəzetinin adi nömrələrindən biri. Dövrün bütün rayon qəzetləri kimi səhifələrində siyasi xəbərlər, təsərrüfat, pambıq, məktəb həyatı…

Son səhifədə isə kiçik bir yazı var:

“Oxucuların sevimlisi”.

Müəllif – Rafael Hüseynov.

On yaşı var.

Yazı rayondakı “Soyuzpeçat”ın satıcısı Nisə Nağıyeva haqqındadır. Nə böyük hadisədən danışılır, nə də on yaşlı müəllif özünü göstərməyə çalışır. Bir uşaq ətrafındakı adamlardan birinə baxır və onda yazmağa layiq nəsə görür.

Məncə, Rafael Hüseynovun sonrakı altmış illik yaradıcılıq yolunun sirri elə bu balaca yazının içindədir. Çünki ilk yazı bəzən insanın sadəcə ilk mətni deyil, gələcək taleyinin kiçildilmiş modelidir.

Rafael mətbuata özü haqqında yazmaqla gəlmir. Başqasını görməklə gəlir.

Sadə görünənin içində diqqətəlayiq olanı seçməklə, bir insanı sözün yaddaşına köçürməklə gəlir.

Sonrakı onilliklərdə də çox vaxt bunu etdi: şairlərin, xanəndələrin, alimlərin, aktyorların, bəstəkarların, tarixin kənarında qalmış insanların izinə düşdü; köhnə sənədlərdən, saralmış qəzetlərdən, arxiv lentlərindən unudulmağa üz tutmuş adları geri qaytardı.

Deməli, 1966-cı ildə Nisə Nağıyevadan yazan o məktəbli gələcək peşəsinin ən mühüm hərəkətini artıq edirdi: insana baxmağı və onu görməyi.

Dünya ədəbiyyatında ilk yazının sonrakı taledən xəbər verdiyi gözəl nümunələr var.

Xorxe Luis Borxes 9-10 yaşlarında Oskar Uayldın “Xoşbəxt şahzadə”sini ispan dilinə çevirmişdi və tərcümə Buenos-Ayres qəzetində çap olunmuşdu. Sonralar yaddaş, kitab, zaman və sonsuzluq haqqında dünya ədəbiyyatının ən böyük yazıçılarından birinə çevriləcək uşağın mətbuata ilk gəlişi başqasının mətnini başqa dilə aparmaqla başlamışdı.

Rafael Hüseynov isə ilk dəfə başqasının həyatını sözə çevirərək mətbuata gəlmişdi.

Bu iki başlanğıc arasında qəribə bir yaxınlıq var: hər ikisində əvvəlcə “mən” yox, başqası görünür.

Böyük qələm adamının ilk əlamətlərindən biri bəlkə də elə budur – özündən əvvəl dünyanı görmək qabiliyyəti.

O gün balaca Rafael qəzetdə öz adını neçə dəfə oxuyub, bilmirəm.

Amma bilirəm ki, həmin gecə qəzeti qucaqlayıb yatıb.

Mənə elə gəlir ki, bütün bu hekayənin ən gözəl səhnəsi budur.

On yaşlı uşaq yatağında bir qəzet nömrəsini sinəsinə sıxıb. Orada onun ilk yazısı, ilk imzası, ilk dəfə mətbəə hərfləri ilə yazılmış adı var.

Bəlkə həmin gecə o qəzet sadəcə qəzet deyildi.

Bir uşağın gələcəyindən ona göndərilmiş ilk məktub idi.

Rafael özü bunun mənasını haradan biləydi? Hardan biləydi ki, qarşıda bir neçə yazı yox, bütöv bir ömür boyu davam edəcək yazı yolu var; yüzə yaxın kitab, yüzlərlə elmi və publisistik məqalə, minlərlə televiziya və radio proqramı, elmi tədqiqatlar, yetişdirilən tələbələr, qorunan mədəni irs, yaddaşa qaytarılan insan taleləri var?

O gecə bunların heç biri yox idi.

Bir uşaq vardı.

Bir qəzet vardı.

Bir də ilk yazının sevinci.

İndi Rafael Hüseynovun yaradıcılıq yoluna baxanda onun hansı sahəyə aid olduğunu bir sözlə demək çətindir.

Şərqşünasdır. Ədəbiyyatşünasdır. Mətnşünasdır. Akademikdir. Publisistdir. Muzeyçidir. Müəllimdir. Televiziyonçu və radioçudur.

Amma məncə, bütün bunların altında daha sadə və daha qədim bir ad dayanır: qələm adamı.

Çünki onun gördüyü müxtəlif işlərin arasında görünməz bir bağ var – yaddaşı qorumaq.

Bir şairin misrasını, bir xanəndənin səsini, bir köhnə əlyazmanı, bir məktubu, bir fotoşəkli, unudulmuş bir adı…

Rafael müəllim üçün mədəniyyət abstrakt anlayış deyil. Mədəniyyət insanlardan ibarətdir. Və qəribədir: ömrü boyu başqalarının köhnə yazılarını, məktublarını, səslərini axtarıb tapan adamın öz ilk yazısı da altmış il sonra gəlib bizi tapır. Sanki zaman bu dəfə onun öz üsulu ilə işləyib.

Onun radio və televiziya yaradıcılığı ayrıca bir ömürdür.

“Bulaq”, “Axşam görüşləri” və illər boyu hazırladığı saysız proqramlar Azərbaycan dinləyicisinin və tamaşaçısının yaddaşına yalnız məlumat kimi daxil olmayıb. Rafael müəllim radioda özünəməxsus bir danışıq mədəniyyəti yaratdı – səsin arxasında düşüncə, faktın arxasında tarix, adın arxasında insan vardı.

Dünya radio tarixində Alistair Cooke-un “Letter from America” proqramı buna maraqlı paraleldir. Cooke həmin verilişi 58 il aparmışdı. Bir insanın səsinin onilliklər boyu milyonlarla dinləyicinin həyatına daxil olması radio tarixinin nadir hadisələrindən sayılır.

Rafael Hüseynovun minlərlə radio və televiziya proqramını düşünəndə həmin müqayisənin mənası daha yaxşı görünür.

Çünki radio qəribə sənətdir: deyilən söz havaya qarışıb yox olur. Ona görə radio müəllifinin işi bir növ zamana qarşı işləməkdir. Rafael müəllim isə keçici səsdən qalıcı yaddaş yaratmağı bacaran adamlardandır.

Mən Rafael müəllimi uzun illərdir tanıyıram.

Dostuq.

İnsan məşhur adamı uzaqdan tanıyanda titullarını görür. Yaxından tanıyanda isə onun iş rejimini, yaddaşını, zəhmətini, hansı xırda detalın yanından keçmədiyini görür.

Rafael müəllimdə məni həmişə heyrətləndirən cəhətlərdən biri budur: böyük tarixin içində kiçik insanı itirmir. Bəlkə bunun başlanğıcı elə 1966-cı ildəki həmin yazı idi.

Rayon qəzetinin son səhifəsində “Soyuzpeçat” satıcısı Nisə Nağıyeva haqqında yazmaq.

Dünyanın böyük tarixini yazmazdan əvvəl insanı görmək.

Bir də həmin ilk yazının adına baxıram: “Oxucuların sevimlisi”.

On yaşlı Rafael bunu Nisə Nağıyeva haqqında yazmışdı.

Altmış il sonra həmin sözlər qəribə şəkildə müəllifin özünə qayıdır. Çünki biri Rafael Hüseynovu kitablarından tanıyıb, biri radiodan, biri televiziyadan, biri elmi araşdırmalarından, biri “Bulaq”dan, biri “Axşam görüşləri”ndən, biri muzeydən, biri müəllim kimi.

Müxtəlif yollarla tanıyıblar. Amma yolların sonunda həmişə eyni adam dayanıb: sözə sədaqətlə xidmət edən adam.

İlk yazı nədir?

Sonralar yüzə yaxın kitab yazacaq bir insan üçün bir neçə abzaslıq məktəbli yazısı nə deməkdir?

Dənizin yanında bir damla.

Amma dənizin tərkibi o damlada da var.

Rafael Hüseynovun 1966-cı ildəki ilk yazısında da sonrakı yaradıcılığının əsas cizgiləri görünür: insan marağı, müşahidə, yaddaşa hörmət, sözə sevgi və başqasının taleyini danışmaq ehtiyacı.

Ona görə bu gün söhbət sadəcə köhnə bir qəzet yazısının 60 yaşından getmir. Söhbət bir qələmin altmış illik yolunun başladığı nöqtədən gedir. On yaşlı uşağın “İrəli” qəzetində ilk dəfə çap olunan adı ilə bugünkü akademikin adı arasında altmış il var. Aradakı məsafəni isə kitablar, məqalələr, verilişlər, tələbələr, tapılmış sənədlər, qorunmuş səslər, yaddaşa qaytarılmış insanlar doldurur.

Əziz Rafael müəllim,

insanın yubileyləri çox olur. Amma ilk yazının yubileyi tamam başqa hadisədir.

İnsan doğulduğu günü xatırlamır.

Qələminin doğulduğu günü isə xatırlaya bilir.

Sənin qələminin mətbuatda doğulduğu gündən altmış il keçir.

Və mən bu gün bütün titullarından əvvəl yenə həmin on yaşlı uşağı görürəm:

ilk yazısının çıxdığı qəzeti sinəsinə sıxıb yatan balaca Rafaeli.

Kaş o gecə gələcəkdən bir səs ona pıçıldaya biləydi:

– Qəzeti yaxşı saxla, Rafael. Bu, hələ birincidir.

Şərqin köhnə kitablarının xoş duası ilə arzum budur:

Qələmin rövşən, səhifən açıq, hafizən iti olsun. Ömrünün karvanı hələ çox mənzillərdən keçsin. Yetişdirdiyin hər şagird sənin elm çırağından öz çırağını yandırsın. Mürəkkəbin qurumasın, sözün yorulmasın.

Və 1966-cı ilin o oktyabr günündə başlayan yolun qarşısında hələ çox ağ səhifələr olsun.

Çünki bəzi adamların ilk yazısı bir gün bitir.

Bəzi adamlarınsa bütün ömrü həmin ilk yazının davamına çevrilir.

6 oktyabrı 7-nə bağlayan gecə, 2026,
İstanbul