Kəlbəcər rayonunun Vəngli kəndində, Xaçınçayın sol sahilində yerləşən Gəncəsər monastırı ətrafında tarix və mədəni irslə bağlı mübahisələr uzun illərdir davam edir.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında bildirib ki, bu mübahisəyə yalnız müasir siyasi ritorika prizmasından deyil, müxtəlif dövrlərə aid yazılı mənbələr, kitabələr və tədqiqatlar əsasında yanaşmaq lazımdır.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Gəncəsərin tarixi ilə bağlı Azərbaycan tarixşünaslığında onun Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə əlaqəsi xüsusi vurğulanır. O qeyd edib ki, monastırın əsas kilsəsinin 1216–1238-ci illərdə Həsən Cəlalın hakimiyyəti dövründə inşa edilməsi barədə kitabə və digər epioqrafik materiallar mövcuddur. Müasir erməni elmi mənbələri də kilsənin həmin tarixlərdə Həsən Cəlal tərəfindən tikildiyini təsdiqləyir, lakin Həsən Cəlalın etnik-siyasi kimliyi və Gəncəsərin dini irsinin şərhi məsələsində yanaşmalar fərqlidir.

Əliyev hesab edir ki, Gəncəsər ətrafında aparılan mübahisənin ən mühüm tərəflərindən biri monastırın sonrakı əsrlərdə Qafqaz Albaniyası/Ağvan katolikosluğu ilə əlaqəsidir. Bu məsələnin özü də müxtəlif elmi məktəblər tərəfindən fərqli izah olunur. Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının materialında Gəncəsərin XVI əsrin əvvəllərindən Alban katolikosluğunun iqamətgahına çevrildiyi və həmin katolikosluğun erməni apostol kilsəsinin yeparxiya sistemi ilə əlaqəli olduğu bildirilir.

Tarixçinin diqqət çəkdiyi əsas adlardan biri erməni əsilli şərqşünas və akademik İosif Orbelidir. Orbeli 1919-cu ildə Petroqradda Gəncəsər və Həvotsptuk kitabələri haqqında tədqiqat nəşr edib. Azərbaycan mənbələrində bu əsərin Gəncəsərin kitabələri ilə bağlı mühüm məlumatlar verdiyi və Orbelinin əvvəlki bəzi oxunuşlara düzəlişlər etdiyi vurğulanır.

Azərbaycan tərəfinin Orbeli araşdırmasına dair təqdim etdiyi materiallarda onun Gəncəsərin kitabələrində “Albaniya” və Alban katolikosluğu ilə bağlı ifadələrə diqqət yetirdiyi bildirilir. Eyni mənbələrdə kitabələrdə türk mənşəli ad və sözlərin də olduğu iddia edilir. Bununla belə, bu şərhlərin bir hissəsi Azərbaycan tarixşünaslığında irəli sürülən interpretasiyalardır və onların hamısını Orbelinin özünün qəti nəticəsi kimi təqdim etmək üçün ilkin nəşrin mətninə ayrıca müraciət etmək lazımdır.

Zaur Əliyev həmçinin erməni tarixçisi Arakel Babaxanyan, Makar Barxudaryants, Baqrat Ulubabyan və digər müəlliflərin əsərlərinə istinad edilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Onun fikrincə, bu müəlliflərin əsərləri Gəncəsərin və Xaçın bölgəsinin orta əsrlər tarixinin daha geniş kontekstdə araşdırılmasına imkan verir.

Məsələn, müasir akademik araşdırmalarda Gəncəsərin XIII əsrdə Xaçın knyazlığı ilə əlaqəsi, Həsən Cəlalın himayəsi ilə inşa edilməsi və XIV–XIX əsrlər arasında “Qafqaz Albaniyası katolikosu” titulunu daşıyan dini rəhbərlərin iqamətgahı olması qeyd edilir. Eyni zamanda, həmin titulun sonrakı dövrlərdə etnik deyil, əsasən regional-kilsə xarakteri daşıdığı barədə erməni alimləri arasında yanaşma da mövcuddur.

Gəncəsərin kitabələri məsələsi də mübahisənin mühüm hissəsidir. Monastırın əsas tikililərindəki yazılar kilsənin inşası, Həsən Cəlalın ailəsi və tikinti tarixləri barədə məlumat verir. 2025-ci ildə dərc edilmiş erməni tədqiqatında həmin kitabələr və relyeflər əsasında Həsən Cəlal, onun atası Vaxtanq, anası Xorişə və həyat yoldaşı Məmkənin təsvirlərinin təhlil edildiyi göstərilir.

Əliyevin sözlərinə görə, məsələyə yalnız bir tərəfin deyil, müxtəlif məktəblərə məxsus tarixçilərin əsərləri əsasında baxılması Gəncəsərin tarixinin daha obyektiv araşdırılmasına şərait yarada bilər.

“Gəncəsərin tarixini araşdırarkən əsas məsələ emosional mübahisə deyil, ilkin mənbələrin, kitabələrin və müxtəlif tarixçilərin əsərlərinin müqayisəli şəkildə öyrənilməsidir”, – deyə Zaur Əliyev bildirib.

Mələk Onur