Yaxın Şərqdə artan gərginlik regiondakı kövrək balansları kökündən sarsıtmaq təhlükəsi yaradır. Sahədə yaranan ilk qığılcımlar belə bütün aktorları həyəcan siqnalı ilə üz-üzə qoyur və regional təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən düşünməyə məcbur edir.

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis və qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş ERAmedia-ya özəl açıqlamasında bildirib ki, mövcud vəziyyət yalnız lokal gərginlik kimi qiymətləndirilməməlidir.

Onun sözlərinə görə, İran ətrafında yaranan böhran regionun strateji balanslarını dəyişdirə biləcək potensiala malikdir və bu proses qısamüddətli deyil.

Okumuş qeyd edir ki, Səudiyyə Ərəbistanı, Körfəz ölkələri, İsrail və ABŞ müttəfiqləri mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur qalacaqlar. Analitikin fikrincə, mümkün eskalasiya zamanı enerji dəhlizləri, neft və qaz infrastrukturu ilə logistika xətləri birbaşa hədəfə çevrilə bilər və bunun təsiri yalnız regionla məhdudlaşmayaraq qlobal iqtisadiyyata da sirayət edəcək.

Ekspert vurğulayır ki, İran prosesdə tək hərəkət etmir və həm sahədə, həm də diplomatik müstəvidə çoxqatlı strategiya həyata keçirir. Onun sözlərinə görə, Livandakı “Hizbullah”, Yəməndəki husilər və İraqdakı şiə milisləri təkcə hərbi güc deyil, həm də psixoloji və siyasi təzyiq aləti kimi fəaliyyət göstərirlər. Bu qüvvələr münaqişəni lokal müstəvidən regional səviyyəyə daşıyaraq balansı tədricən dəyişdirməyə çalışırlar.

Eylem Okumuş hesab edir ki, İran bu strategiya ilə həm də beynəlxalq müstəvidə manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Onun fikrincə, Rusiya və Çin açıq mövqe bildirməsələr belə, öz maraqları çərçivəsində prosesə təsir etməyə çalışacaq və yaranan vəziyyətdən geosiyasi üstünlük əldə etmək niyyətində ola bilərlər.

Analitik əlavə edir ki, mümkün eskalasiya Türkiyə, İraq, Suriya, Livan və Körfəz ölkələri üçün birbaşa risklər yarada bilər. Qaçqın axınları, sərhədlərarası hücumlar, hava məkanının pozulması və enerji təhlükəsizliyi problemləri region ölkələrinin qarşılaşa biləcəyi əsas təhlükələr kimi qiymətləndirilir.

Onun sözlərinə görə, enerji bazarları və ticarət marşrutları da bu prosesdən ciddi şəkildə təsirlənə bilər. Neft və qaz qiymətlərində artım, logistika zəncirlərində pozuntular və enerji təchizatında risklər qlobal bazarlarda dalğalanma yarada bilər.

Eylem Okumuş xüsusilə enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyinə diqqət çəkir. Analitikin fikrincə, Hörmüz boğazı, Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri və regiondan keçən digər strateji enerji xətləri risk altına düşərsə, bu, həm regional iqtisadiyyatlara, həm də qlobal təchizat təhlükəsizliyinə dərhal təsir göstərə bilər.

Ekspert bildirir ki, yaranan böhran Azərbaycan və Güney Azərbaycan üçün də həssas nəticələr doğura bilər. İranla sərhədə yaxınlıq və regiondan keçən enerji xətləri səbəbilə Azərbaycanın diplomatik və enerji balanslarının daha diqqətlə qorunması zərurəti yarana bilər.

Sonda Okumuş qeyd edir ki, mövcud vəziyyət sadəcə İran ətrafında yaranan böhran deyil. Onun sözlərinə görə, tərəflərin vəkil qüvvələr və milislər vasitəsilə bir-birini zəiflətməyə çalışdığı bu proses uzunmüddətli və çətin idarə olunan bir qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Analitik hesab edir ki, kiçik toqquşmalar belə domino effekti yarada və nəticədə Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini yenidən formalaşdıran böyük bir dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər.