Borçalı bölgəsinin qədim dövrlərdən etibarən müxtəlif türk tayfalarının, o cümlədən xristianlığı qəbul etmiş qıpçak türklərinin məskunlaşdığı ərazilərdən biri olduğu bildirilir.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında bölgədəki bir sıra qədim kilsə, qəbiristanlıq, kitabə və digər tarixi abidələrin mənşəyi və sonrakı taleyi ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Borçalıda yerləşən bəzi qədim dini-memarlıq nümunələri memarlıq xüsusiyyətlərinə görə Qafqaz Albaniyası irsi ilə əlaqələndirilə bilər. O qeyd edib ki, tarixən Alban Həvari Kilsəsi ilə Gürcü Pravoslav Kilsəsi arasında əlaqələr mövcud olub və bu əlaqələr sonrakı dövrlərdə bölgədəki dini-memarlıq irsinin təsnifatına da təsir göstərib.

Alim 1836-cı ildə Çar Rusiyasının qərarı ilə Alban kilsəsinin ləğv edilməsindən sonra bölgədəki bir sıra alban məbədlərinin sonrakı taleyinin ayrıca araşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Onun iddiasına görə, indiki Gürcüstan və Ermənistan ərazilərində qalan bəzi alban-qıpçaq məbədləri sonrakı dövrlərdə gürcü və ya erməni kilsələri kimi qeydiyyata alınıb, yaxud bərpa işləri zamanı ilkin memarlıq xüsusiyyətlərini qismən itirib.

Zaur Əliyev Gürcüstandakı bəzi dərsliklərdə azərbaycanlıların və türk-müsəlman əhalinin bölgəyə əsasən XVII əsrdə Şah Abbas tərəfindən köçürüldüyü barədə yanaşmanın da mübahisəli olduğunu bildirib. O hesab edir ki, Borçalıda türk mənşəli əhalinin tarixini yalnız XVII əsrdən başlatmaq düzgün deyil və bölgənin etnik-tarixi keçmişi daha qədim dövrlərlə bağlı araşdırılmalıdır.

Alim qeyd edib ki, onun araşdırmaları və topladığı məlumatlar Borçalı ərazisində müxtəlif dövrlərə aid çoxsaylı tarixi-mədəni irs nümunələrinin mövcudluğunu göstərir. Zaur Əliyev bu nümunələrin bir hissəsinin dağıldığını, bir qisminin isə sonrakı dini və inzibati təsnifat nəticəsində başqa mədəni irs çərçivəsində təqdim edildiyini iddia edir.

Onun sadaladığı abidələr arasında aşağıdakılar yer alır:

1. Sarı kilsə.
Zaur Əliyevin təqdim etdiyi məlumata görə, burada qədim dövrə aid gənc oğlan qəbrinin sinə daşında qədim türkcə yazının olduğu bildirilir. Alimin sözlərinə görə, yazıda Kəpənəkçi xaqanın oğlunun Kəpənəkçi çayında boğularaq öldüyü qeyd edilib. Əliyev yazılı daşın Tiflis muzeyinə aparıldıqdan sonra sonrakı taleyinin məlum olmadığını iddia edir.

2. Qoçdu kilsəsi.
Alimin fikrincə, V əsrə aid olduğu bildirilən abidənin ətrafında çoxsaylı qoç heykəlli qəbir daşları olub. Zaur Əliyev həmin daşların bir hissəsinin ərazidən aparıldığını, kilsənin isə sonradan təmir edilərək gürcü kilsəsi kimi istifadəyə verildiyini bildirir.

3. Bolnisi Sionu.
V əsrə aid bazilika kimi tanınan Bolnisi Sionunun ətrafında vaxtilə qoç fiqurlu qəbir daşlarının olduğunu deyən Əliyev burada yerləşən məşhur “Bolnisi xaçı”nın Qafqaz Albaniyasının erkən xristian xaçları ilə müqayisə edilə biləcəyini qeyd edir. Onun sözlərinə görə, hazırda abidə bərpa olunub və gürcü monastırı kimi fəaliyyət göstərir.

4. Yazılı kilsə.
Zaur Əliyev bu abidənin qədim epiqrafik yazılar və alban-qıpçaq memarlığı ilə əlaqələndirilən xüsusiyyətlərə malik olduğunu bildirir. Onun sözlərinə görə, kilsə bərpa edilib və burada gürcü keşişi fəaliyyət göstərir.

5. Kilsəli.
Alimin təqdim etdiyi siyahıda Kilsəli ərazisində qədim kilsə və böyük qəbiristanlığın olduğu qeyd edilir. Əliyev abidənin təmir edilərək gürcü kilsəsi kimi istifadə olunduğunu bildirir.

6. Cinni binə.
Əliyevin sözlərinə görə, burada bəzəkli kiçik kilsə və ətrafında əlləri çarpazlaşdırılmış insan fiqurlarını xatırladan qəbir daşları mövcuddur. O, tikilinin hazırda gürcü kilsəsi kimi istifadə edildiyini qeyd edir.

7. Port-port kilsəsi.
Alimin iddiasına görə, kilsənin ətrafında əli çarpazlaşdırılmış daş fiqurlar və qoç heykəlləri olub. O, həmin qoç fiqurlarının sonradan yoxa çıxdığını və kilsədə gürcü keşişinin fəaliyyət göstərdiyini bildirir.

8. Saray yerindəki Yazılı kilsə.
Zaur Əliyev burada qədim kitabənin mövcud olduğunu və kitabənin gürcü dilində olmadığını bildirir. Onun sözlərinə görə, kilsənin ətrafında qəbiristanlıq yerləşir və abidənin sonrakı taleyi ilə bağlı narahatlıq var.

9. Abdal dalası.
Əliyev bu abidənin V-VI əsrlərə aid olduğunu və qapısının üzərində böyük ölçülü qədim yazılı kitabənin mövcudluğunun bildirildiyini qeyd edir. Alimin iddiasına görə, 1955-ci ildə Tiflisdən gələn mütəxəssislərin iştirakı ilə kitabə sökülərək ərazidən aparılıb.

10. Dmanisi qalası.
Tarixi Başkeçid kimi tanınan Dmanisi ərazisindəki qala ilə bağlı Zaur Əliyev burada qədim türk izləri daşıdığı iddia edilən kitabənin olduğunu, lakin sonradan həmin kitabənin yoxa çıxdığını bildirir.

11. Şəmşoğlu kəndinin kilsələri.
Alimin sözlərinə görə, bəzi xaçların üzərində buta motivlərinə rast gəlinib. Əliyev bu elementlərin tarixi baxımdan ayrıca araşdırılmasının vacibliyini vurğulayır.

12. Səkkizayaq kilsəsi.
Zaur Əliyev bu abidənin Şəmşoğlu kilsələri ilə oxşar memarlıq elementlərinə malik olduğunu və hazırda qorunmuş vəziyyətdə olduğunu bildirir. O, abidənin təqdimatında onun müxtəlif tarixi-mədəni əlaqələrinin nəzərə alınmasını vacib sayır.

13. Darbiz və Gülöyür kilsələri.
Əliyevin məlumatına görə, Çar Rusiyası dövrünə qədər bu məkanlar ətrafdakı yerli müsəlman-türk əhali tərəfindən and yeri və ziyarətgah kimi istifadə olunub. Onun sözlərinə görə, abidələr hazırda əsasən salamat vəziyyətdədir.

14. Ağca qala.
Zaur Əliyev Ağca qalanı Qazan xan və Ağqoyunlu hökmdarları ilə əlaqəli tarixi məkanlardan biri kimi təqdim edir. Alimin sözlərinə görə, burada “Ağ Pir” adlanan, ərəb yazılı kitabəsi və çini-saxsı elementləri olan türbə mövcud olub. Əliyev həmin türbənin 1935-ci ildə söküldüyünü və ərazidə sonradan kilsə tikildiyini iddia edir.

15. Şeyx Sənan türbəsi.
Əliyev Hüseyn Cavidin də ziyarət etdiyi bildirilən Şeyx Sənan türbəsinin baxımsızlıq nəticəsində dağıldığını və bu gün yalnız xarabalıqlarının qaldığını bildirir.

16. Yıl (Yel) baba dağı.
Alimin sözlərinə görə, dağın zirvəsində Zülqədər adlı türk övliyası ilə əlaqələndirilən qədim ziyarətgah olub. Əliyev həmin məkanın yerli türklər və yunanlar tərəfindən ziyarət edildiyini, sonradan ərazidə kilsə inşa edildiyini bildirir.

17. Quzey kilsəsi meşəsi.
Zaur Əliyevin sözlərinə görə, 1980-ci ildə yol çəkilişi zamanı üç metrə yaxın hündürlüyü olan, dördkünc formalı və üzlərinin yazılarla örtüldüyü bildirilən daş aşkarlanıb. Alim iddia edir ki, daş sonradan ərazidə basdırılıb.

18. Lök dağı abidələri.
Dmanisi rayonu ərazisində yerləşən Lök dağı ilə bağlı Əliyev burada qədim tunc və dəmir dövrlərinə aid kurqanların, eləcə də orta əsrlərlə əlaqələndirilən qəbiristanlıqların olduğunu bildirir. Onun sözlərinə görə, ərazidəki bəzi daş kitabə və nişanələr tam qorunmayıb və abidələrin arxeoloji baxımdan sistemli şəkildə tədqiqinə ehtiyac var.

19. Sadaxlı qədim qəbiristanlığı və kurqanlar.
Əliyevin təqdim etdiyi məlumatda Sadaxlı kəndi yaxınlığında qədim qəbiristanlıq və kurqanların olduğu, bəzi baş daşlarında tamğa və müxtəlif işarələrin qeydə alındığı bildirilir. Alim tikinti və təsərrüfat işləri nəticəsində bəzi daşların dağıldığını və ərazinin tam tədqiq edilmədiyini qeyd edir.

20. Qızılhacılı körpüsü və qədim yaşayış yeri.
Marneuli rayonunun Qızılhacılı kəndi yaxınlığında orta əsr memarlığı ilə əlaqələndirilən körpü və karvansara qalıqlarının olduğunu bildirən Zaur Əliyev ərazinin tarixi ticarət və köç yolları baxımından əhəmiyyət daşıdığını qeyd edir. Onun sözlərinə görə, zaman keçdikcə ərazinin tarixi siması dəyişib və bəzi qədim tikinti qalıqları məhv olub.

Zaur Əliyev hesab edir ki, Borçalı ərazisindəki bu və digər abidələrin taleyi ilə bağlı müstəqil elmi araşdırmalar aparılmalı, arxeoloji, epiqrafik və memarlıq materialları sistemləşdirilməlidir. Alim bildirib ki, siyahı bununla məhdudlaşmır və gələcəkdə bölgədə mövcud olmuş digər tarixi-mədəni irs nümunələri barədə də məlumat təqdim etməyi planlaşdırır.

Əliyevin səsləndirdiyi iddiaların bir sıra hissələrinin ayrıca arxeoloji, epiqrafik və tarixi mənbələrlə yoxlanılması və elmi ictimaiyyətin müzakirəsinə çıxarılması Borçalı bölgəsinin mürəkkəb tarixi irsinin daha dolğun öyrənilməsinə imkan verə bilər.

Mələk Onur