Qafqazın zəngin xalçaçılıq ənənələri, Azərbaycan xalçalarının tarixi və onların beynəlxalq aləmdə təqdimatı ilə bağlı mübahisələr yenidən gündəmə gəlib.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında erməni tacirlərinin Azərbaycan xalçalarının Qərb bazarlarında tanıdılması prosesindəki rolundan, xalça nümunələrinin mənşəyinin təqdimatından və tarixi irsin mənimsənilməsi iddialarından danışıb.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, 1917-ci ildə ABŞ-də Karpet Mageryan adlı erməni mühacirin xalça satışı mağazası açması Qərbdə ermənilərin bu sahədə biznes fəaliyyətinin genişlənməsində mühüm mərhələlərdən biri olub. Onun iddiasına görə, Şərq xalçalarının satışı, bərpası və istehsalı ilə məşğul olan Karpet Mageryan sonradan mediada və kitablarda dərc olunan materiallar vasitəsilə xalçaçılıq tarixi ilə bağlı müəyyən təsəvvürlərin formalaşmasına təsir göstərib.

Tarixçi bildirir ki, xalça mənasını verən ingiliscə “carpet” sözünün erməni tacir Karapetin adı ilə əlaqələndirilməsi cəhdləri də bu kontekstdə müzakirə olunur. Bununla belə, sözün etimologiyasının elmi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacibdir.

Zaur Əliyevin iddiasına əsasən, erməni tacirlərinin Cənubi Qafqazdan, o cümlədən Qarabağdan və Qərbi Azərbaycan adlandırılan ərazilərdən əldə etdikləri xalçalar ABŞ bazarlarında bəzən erməni istehsalı kimi təqdim olunub. O, xüsusilə Malıbəyli kəndinin xalçaçılıq ənənələrinə diqqət çəkərək, bölgədə yerli Azərbaycanlı qadınların yaratdığı toxuculuq məktəbinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Tarixçinin fikrincə, xalçaların mənşəyini müəyyənləşdirərkən onların rəng həlli, ilmə quruluşu, kompozisiyası, ornamentləri və toxunma texnikası nəzərə alınmalıdır. O hesab edir ki, Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərinə xas olan bir sıra xüsusiyyətlər müxtəlif xalça nümunələrinin etnik və mədəni mənsubiyyətinin araşdırılmasında mühüm rol oynayır.

Zaur Əliyev bildirib ki, Azərbaycan xalçaçılığının müxtəlif bölgələrdə formalaşmış ənənələri özünəməxsus kompozisiya və naxış xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onun sözlərinə görə, “Çələbi”, “Xətai”, “Qasımuşağı”, “Malıbəyli”, “Bəhmənli” və “Borçalı” kimi xalça nümunələri Azərbaycan xalçaçılıq irsinin tanınmış nümunələri sırasındadır.

Tarixçi bu xalçaların xarici muzeylərdə və kolleksiyalarda hansı mənşə adı ilə təqdim edilməsinin diqqətlə araşdırılmalı olduğunu qeyd edib. O, Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərinə aid nümunələrin başqa xalqların mədəni irsi kimi təqdim olunması hallarının tarixi sənədlər, muzey kataloqları və elmi araşdırmalar əsasında qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Zaur Əliyevin diqqət çəkdiyi digər məsələ Təbriz xalçaçılıq məktəbinin zəngin bədii ənənələridir. Təbriz xalçaları mürəkkəb kompozisiyaları, incə ornamentləri, rəng çalarlarının ahəngi və yüksək toxuculuq keyfiyyəti ilə seçilir.

Bu məktəbə aid xalça nümunələri arasında Təbrizlə yanaşı, Göyərvan, Heris, Baxşayış, Ləçəkturunc, Əfşan, Ağaclı, Qərəcə və Ovçuluq kimi adlarla tanınan xalça qrupları da göstərilir. Süjetli kompozisiyalar və mürəkkəb naxış quruluşu Təbriz xalçaçılığının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindəndir.

Tarixçi hesab edir ki, bu irsin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması zamanı xalçaların toxunduğu yer, istifadə olunan materiallar, texniki xüsusiyyətlər və tarixi mənşə barədə məlumatların dəqiq göstərilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Zaur Əliyev İranın İsfahan şəhərində, Yeni Culfa ərazisində yerləşən erməni kafedralında saxlanıldığı bildirilən tarixi xalçaya da toxunub. Onun sözlərinə görə, 1890-cı ildə toxunduğu qeyd edilən bu xalça mürəkkəb naxışları və üçölçülü görüntü təəssüratı yaradan kompozisiyası ilə seçilir.

Tarixçinin təqdim etdiyi məlumata əsasən, xalçanın hazırlanmasında yun, ipək və pambıqdan istifadə olunub. O, nümunənin Təbriz ustalarının işi olduğunu və xalçanın beynəlxalq müstəvidə erməni xalçası kimi təqdim edildiyini iddia edir.

Zaur Əliyev qeyd edib ki, xalçanın saxlanıldığı dini məkanda onun “fars xalçası” kimi göstərilməsi, başqa təqdimatlarda isə erməni xalçası kimi tanıdılması məsələsi əlavə araşdırma tələb edir. Onun fikrincə, bu cür nümunələrin mənşəyinə aydınlıq gətirmək üçün inventar qeydləri, tarixi fotoşəkillər, əvvəlki sahiblik sənədləri və müstəqil ekspert rəyləri müqayisəli şəkildə öyrənilməlidir.

Zaur Əliyev hesab edir ki, Azərbaycan xalçaçılıq irsinin beynəlxalq səviyyədə qorunması yalnız bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. Bunun üçün muzey kolleksiyalarının elmi təhlili, tarixi sənədlərin toplanması, xalçaların texniki xüsusiyyətlərinin müqayisəsi və beynəlxalq elmi nəşrlərdə Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərinin düzgün təqdimatı vacibdir.

Tarixçi vurğulayıb ki, xalçaların mənşəyi ilə bağlı mübahisələr emosional yanaşmadan daha çox, elmi dəlillərə, arxiv materiallarına və sənədləşdirilmiş tarixi faktlara əsaslanmalıdır. Bu yanaşma həm Azərbaycan xalçaçılıq ənənələrinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına, həm də mədəni irsin mənşəyi ilə bağlı mübahisələrin obyektiv araşdırılmasına imkan verə bilər.

Əli Fərhad