Türk dövlətlərinin liderləri “təsirli geosiyasi güc mərkəzi”nin formalaşdırılması məqsədilə Qazaxıstanda bir araya gəliblər. Zirvə iştirakçıları dünyanın aktual və kritik problemlərinin həlli üçün ticarət, enerji, nəqliyyat, infrastruktur, regional əməkdaşlıq və süni intellekt layihələri sahəsində birgə fəaliyyətin gücləndirilməsini müzakirə ediblər.

ERAmedia-nın məlumatına görə, Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) liderləri Qazaxıstanın Türküstan şəhərində keçirilən sammitdə bildiriblər ki, sürətlə dəyişən qlobal geosiyasi və texnoloji şəraitdə təşkilat strateji siyasi və iqtisadi koordinasiyanı daha da inkişaf etdirməyi hədəfləyir. Bununla yanaşı, TDT-nin hərbi və ya geosiyasi blok olmadığı xüsusi vurğulanıb.

Türkiyə Prezidenti Recep Tayyip Erdoğan, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Özbəkistan Prezidenti Şevket Mirziyoyev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Caparov və TDT-nin Baş katibi Kubaniçbek Ömüraliyev Türk dünyasının mənəvi paytaxtı hesab olunan tarixi Türküstan şəhərində bir araya gəliblər.

“Rəqəmsal inkişaf və süni intellekt” mövzusuna həsr olunan sammitdə üzv dövlətlər arasında ortaq süni intellekt və rəqəmsal inteqrasiya layihələrinin hazırlanması, alternativ qlobal təchizat marşrutlarının yaradılması və enerji-logistika əlaqələrinin genişləndirilməsi məsələləri əsas müzakirə mövzuları olub.

Liderlər XIV əsrdə inşa edilmiş və Türk dünyasının mühüm mənəvi simvollarından hesab olunan Xoca Əhməd Yəsəvi türbəsi önündə birgə foto çəkdirərək birlik mesajı veriblər.

Qazaxıstan Prezidenti Tokayev çıxışında bildirib ki, Türk dünyasının birliyinin gücləndirilməsi ölkəsi üçün prioritet məsələdir. O, TDT-nin hərbi və ya geosiyasi layihə olması ilə bağlı iddiaları rədd edib:

“Türk Dövlətləri Təşkilatı geosiyasi layihə və ya hərbi birlik deyil. Bu, qardaş ölkələr arasında ticarət, iqtisadiyyat, yüksək texnologiyalar, rəqəmsal inkişaf, mədəni və humanitar əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün unikal platformadır”, – deyə Tokayev vurğulayıb.

TDT Baş katibi Ömüraliyev isə bildirib ki, təşkilata üzv dövlətlər süni intellekt və rəqəmsal inkişafın ən azı 58 istiqaməti üzrə əməkdaşlıq etməyə razılaşıblar.

Onun sözlərinə görə, “e-İcazə” layihəsi vasitəsilə üzv ölkələr arasında yükdaşımaların prosedurları sadələşdiriləcək və regional əlaqələr daha da möhkəmləndiriləcək.

Sammit çərçivəsində Türk dövlətlərində ortaq süni intellekt mərkəzlərinin yaradılması, kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, BMT dəstəyi ilə rəqəmsal layihələrin həyata keçirilməsi və türk tələbələr üçün yeni Süni İntellekt Universitetinin yaradılması ilə bağlı təşəbbüslər də elan olunub.

Tokayev bildirib ki, texnoloji rəqabət dövründə rəqəmsal transformasiya və süni intellekt Türk dünyasının ümumi inkişafına xidmət etməlidir.

Özbəkistan Prezidenti Mirziyoyev isə gələcəyin peşələri üçün nəzərdə tutulan “Beş Milyon Süni İntellekt Lideri” proqramını təqdim edib. O, həmçinin Özbəkistan və Qazaxıstanın gənclərin startap layihələrini dəstəkləmək məqsədilə ortaq investisiya fondu yaratdığını açıqlayıb.

Mirziyoyev Türk dövlətləri arasında vahid rəqəmsal məkanın yaradılması, regional məlumat mübadiləsi üçün “Rəqəmsal Türk Dəhlizi”nin qurulması və süni intellekt sahəsində strateji əməkdaşlıq şəbəkəsinin formalaşdırılması təşəbbüsü ilə çıxış edib.

Qazaxıstanın Baş nazirinin müavini və rəqəmsal inkişaf naziri Zhaslan Madiyev isə bildirib ki, ölkəsi onlayn xidmətlər sahəsində dünyanın qabaqcıl dövlətləri sırasındadır və bu təcrübəni digər türk dövlətləri ilə bölüşməyə hazırdır.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə çıxışında qeyd edib ki, dünya yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur və Türk dövlətləri bu prosesdə öncül rol oynamalıdır. O əlavə edib ki, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsi artıq həyata keçirilir.

Madiyev “Euronews”a açıqlamasında bildirib ki, fiber-optik layihə “böyük texnologiya nəhənglərinin və hiperölçəkli şirkətlərin hesablama gücü resurslarını ölkələrimizdə yerləşdirməyə cəlb olunmasına kömək edəcək”.

Türkiyə, Qazaxıstan və Azərbaycan gələn il orbitə buraxılması planlaşdırılan CubeSat adlı elmi peykin hazırlanması üzərində də çalışır.

Madiyev qeyd edib ki, “hər bir ölkə öz texnologiyası ilə töhfə verə bilər və bu, gələn il orbitə çıxarmağı planlaşdırdığımız elmi peyk olacaq. Zamanla o, daha geniş peyk qrupunun bir hissəsinə çevrilə bilər”.

TDT-yə üzv ölkələrin xarici işlər nazirləri ayrıca görüş keçirərək, mərkəzində Orta Dəhlizin dayandığı qlobal nəqliyyat marşrutları ilə bağlı inkişaf edən planları müzakirə ediblər.

Liderlər sürətlə dəyişən qlobal geosiyasi proseslərə cavab vermək və qlobal enerji təhlükəsizliyi imkanlarında təşəbbüsü ələ almaq üçün vahid mövqe formalaşdırmağın vacibliyini vurğulayıblar.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan “yaxın bölgəmizdə yaşanan böhranlara” diqqət çəkərək, “Türk dünyasının həmrəylik içində hərəkət etməsinin strateji əhəmiyyətini” ön plana çıxarıb və bildirib ki, “Türk dünyası ortaq məsələlər qarşısında yüksək səviyyəli reaksiyalar formalaşdırıb”.

Ərdoğan deyib: “Hörmüz boğazı ətrafında davam edən böhranın da göstərdiyi kimi, başda Orta Dəhliz olmaqla Türk dünyasını bir-birinə bağlayan nəqliyyat layihələri uzun illər prioritetimiz olaraq qalacaq. Fələstin, Livan, İran, Ukrayna və digər böhranlar müdafiə imkanlarımızı gücləndirməyin və sənaye sahəsində əməkdaşlığı artırmağın vacibliyini göstərir”.

TDT ölkələri üçün strateji əhəmiyyət daşıyan və Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TITR) kimi tanınan Orta Dəhliz, Çin və Cənub-Şərqi Asiyanı Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən dəmir yolu və dəniz nəqliyyatı şəbəkəsidir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bildirib ki, “ailəmiz olan Türk dünyası XXI əsrin təsirli geosiyasi güc mərkəzlərindən birinə çevrilməlidir”.

Türk dövlətlərinin nəqliyyat sektorunda əməkdaşlığının genişləndiyini vurğulayan Əliyev qeyd edib ki, “mövcud qlobal geosiyasi şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artmaqda davam edir”.

O əlavə edib ki, “Reallaşma mərhələsində olan Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin əsas seqmentlərindən birinə çevriləcək”.

Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev isə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov ilə Orta Asiyanın əsas nəqliyyat və bağlantı xəttinə çevrilməsi nəzərdə tutulan Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin sürətləndirilməsini müzakirə edib. O bildirib ki, türk xalqları arasında əməkdaşlıq uzunmüddətli strateji prioritetdir.

Mirziyoyev deyib: “Görüşümüz dünyada gərginliyin artdığı bir dövrdə keçirilir. Beynəlxalq münasibətlərdə etimad azalır, qlobal institutların rolu və təsiri zəifləyir. Bu çağırışlar dialoqumuzun intensivləşdirilməsini və kritik məsələlər üzrə ortaq mövqelərin hazırlanmasını zəruri edir”.

Özbəkistan Prezidenti 2025-ci ildə ümumi iqtisadi potensialının 2,4 trilyon dollara çatacağı gözlənilən TDT-nin artan təsir gücünə də diqqət çəkib.

Qərargahı İstanbulda yerləşən Türk Dövlətləri Təşkilatı 2009-cu ildə yaradılıb və beş üzv dövlətdən – Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistandan ibarətdir.

Vural