Azərbaycanın görkəmli tarixçisi, akademik Ziya Bünyadov həm İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi qəhrəmanlıq, həm də elmi fəaliyyəti ilə yadda qalıb.

ERAmedia xəbər verir ki, onun həyat yoldaşı Tahirə Bünyadovanın xatirələrində alimin qarşılaşdığı çətinliklər, tarixi mübahisələr və müxtəlif ölkələrdə baş verən hadisələrlə bağlı diqqətçəkən məqamlar yer alır.

Ziya Bünyadovun həyatının ən ağır sınaqlarından biri İkinci Dünya müharibəsi illərinə təsadüf edib. Döyüşlər zamanı onun 700 nəfərlik döyüşçü yoldaşları arasından cəmi 40 nəfərin sağ qaldığı, ağır yaralanmasına baxmayaraq, alimin də həmin şəxslər arasında olduğu bildirilir.

Müharibədən sonra elmi fəaliyyətə başlayan Bünyadov tarix sahəsində apardığı araşdırmalarla tanınıb. Altı dil bildiyi qeyd olunan alim ciddi xarakteri ilə seçilsə də, yaxınlarının xatirələrinə görə, gündəlik həyatda zarafat etməyi də sevirdi. O, asudə vaxtlarında yaşadığı binanın həyətində qonşularla nərd oynayır, kabinetinin qapısını isə müraciət edənlərin üzünə açıq saxlayırdı.

Ziya Bünyadovun elmi araşdırmalarında Ermənistan tarixi ilə bağlı mübahisəli məsələlər də mühüm yer tuturdu. O, erməni tarixşünaslığında irəli sürülən bəzi iddialara etiraz edir, öz mövqeyini tarixi mənbələr və faktlarla əsaslandırmağa çalışırdı. Təqdim olunan xatirələrə görə, bu mövqe onun erməni həmkarlarının bir qisminin narazılığına səbəb olmuşdu.

Moskvada keçirilən elmi tədbirlərdən birində azərbaycanlı və erməni alimləri arasında mübahisə yarandığı da xatırlanır. Həmin vaxt tribunaya çıxan Ziya Bünyadovun tarixi arqumentlərini ətraflı şəkildə təqdim etməsindən sonra tədbirin aparıcısı olan rus alimin müzakirəni davam etdirməyə ehtiyac olmadığını bildirdiyi qeyd olunur.

Tahirə Bünyadovanın xatirələrində 1989-cu ildə Ziya Bünyadovun İrana səfəri zamanı baş verdiyi iddia edilən hadisə də xüsusi yer tutur.

Onun sözlərinə görə, səfər zamanı alimi qatardan düşürərək avtomobillə aparmağı təklif ediblər. Daha sonra baş verən yol qəzası nəticəsində Ziya Bünyadov ayağından yaralanıb. Tahirə Bünyadova iddia edir ki, hadisə təsadüfi olmayıb və alimə qarşı sui-qəsd cəhdi ilə əlaqəli olub.

Xatirələrdə bildirilir ki, Bünyadov xəstəxanada həkimin erməni olduğunu öyrəndikdən sonra onun tibbi yardımından imtina edib. Tahirə Bünyadovanın sözlərinə əsasən, SSRİ-nin İrandakı səfiri də ermənilərin alimi aradan götürmək istədiyini bildirib. Bununla belə, hadisənin bu şəkildə baş verdiyini təsdiqləyən müstəqil sübutlar təqdim olunmadığından, həmin məlumatlar ailə xatirələrində əks olunan iddialar kimi qiymətləndirilməlidir.

Tahirə Bünyadovanın danışdığı digər hadisə Ziya Bünyadovun Gürcüstanda elmi işi ilə əlaqədardır. Onun xatırlatdığına görə, İberiya mehmanxanasında iki erməni alim — elmi katib və institut direktoru — Bünyadova yaxınlaşaraq tarixi əsərlərindəki mövqeyindən imtina etməsini istəyiblər.

İddiaya əsasən, onlar alimə öz fikirlərini dəyişməsi və əvvəlki araşdırmalarını təkzib etməsi müqabilində ev və kotec təklif ediblər. Həmçinin Azərbaycanda onun əməyinin lazımi səviyyədə qiymətləndirilmədiyini söyləyiblər.

Bu təklif Ziya Bünyadovun sərt reaksiyasına səbəb olub. Tahirə Bünyadovanın xatirəsinə görə, alim qarşı tərəfin nümayəndələrindən biri ilə fiziki qarşıdurmaya girib. Bu hadisə ailənin xatirələrində Bünyadovun elmi mövqeyindən geri çəkilməməsinin nümunəsi kimi təqdim olunur.

Ziya Bünyadovun ictimai-siyasi proseslərə münasibəti də onun həyatının mühüm səhifələrindən biri hesab olunur. Ermənistandan azərbaycanlıların qaçqın düşməyə başladığı dövrdə alimin Azərbaycanın o zamankı rəhbəri Əbdürrəhman Vəzirova xəbərdarlıq etdiyi bildirilir.

Xatirələrdə qeyd olunur ki, Bünyadov Ermənistandan gələn azərbaycanlıların Qarabağda, o cümlədən Xankəndidə yerləşdirilməsini təklif edib. Onun fikrincə, bu addım Ermənistanda yaşayan digər azərbaycanlıların da məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilərdi.

Lakin bildirilənə görə, Əbdürrəhman Vəzirov bu təklifə əməl etməyib. Sonrakı hadisələr isə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların kütləvi şəkildə öz doğma yurdlarını tərk etməsi ilə nəticələnib.

Ziya Bünyadovun həyat yolu hərbçi qəhrəmanlığı, elmi fəaliyyət və ictimai mövqe kimi müxtəlif istiqamətləri birləşdirir. Onun ətrafında baş verən mübahisələr və ailəsinin danışdığı hadisələr alimin mürəkkəb dövrdə fəaliyyət göstərdiyini göstərir.

Tahirə Bünyadovanın xatirələri Ziya Bünyadovun şəxsi xarakteri, elmi mövqeyi və qarşılaşdığı çətinliklər barədə əlavə təsəvvür yaradır. Bununla yanaşı, konkret qarşıdurmalar və sui-qəsd iddiaları tarixi sənədlər və müstəqil mənbələrlə tutuşdurulmaqla araşdırılmalıdır.

Vural