“Şəhər sadəcə binalardan ibarət deyil,

o, bizim xatirələrimizin qəbiristanlığı və ümidlərimizin səhnəsidir.”

– Məhəmməd Əli Sepanlou

Bəzən bir mahnı insanı ağladır – ağlamaq üçün yox, başqa çıxış yolu qalmadığı üçün. NAVA adlı iranlı gənc müğənninin “Mirdamad Bulvarı” mahnısını ilk dəfə eşidəndə ölkənin bir çox şəhəri, paytaxt da daxil olmaqla, ağır bombardman altındaydı. NAVA isə sanki Tehranın yaddaşını bir qab kimi tutub uzadır və deyir: “Al, içindəkini iç.”

Şeirin sözləri Məhəmməd Əli Sepanlouya (1940–2015) aiddir. “Tehranın şairi” adlandırılan Sepanlou üçün bu şəhər heç vaxt dəmir-beton yığını olmayıb. Tehran onun üçün canlı orqanizm idi – nəfəs alan, köhnəlib yenilənən, hər daşın altında xatirə gizlədən bir varlıq. Bulvar isə Səfəvi dövrünün böyük filosoflarından Mir Damadın (1561–1631) adını daşıyır. Tehranın şimalında uzanan bu prospekt şeirdə sadəcə coğrafi məkan deyil — zamana açılan körpüdür.

NAVA-nın səsi bu sözlərə sarıldıqca şəhər həm yaxınlaşır, həm də uzaqlaşır. O, payızın şəffaf günortasında bulvarla addımlayır, asfaltın altından isə qədim şəhərin səsini eşidir. Bu, nostalgiya deyil. Bu, mövcudluğun arxeologiyasıdır.

Sepanlou Mirdamad Bulvarını palimpsest kimi görür – üzərindəki yazılar silinib yenidən yazılan, amma köhnə izləri hələ də görünən qədim əlyazma kimi. Qəhrəman şüşə binalara, neon işıqlara baxır, amma onların altındakı tarixi qatları görür. Baxışı səthdə qalmır, dərinliyə işləyir.

Bu yaddaşın içində bir qorxu var. Çünki şəhərin yaddaşını silmək – insanı kökündən qoparmaqdır. Binalar yıxılır, küçələrin adları dəyişdirilir, bağlar beton altına basdırılır. Amma Sepanlounun qəhrəmanı hələ də yarpaqların pıçıltısını eşidir. Unudulmaq istəməyən adamdır o.

Bu sətirləri yazarkən ürəyim sıxılır. Tehran yenə alov içindədir. Bu dəfə İsrailin raket zərbələri ilə. Televiziya kanalları paytaxtın dağıntılar altında qaldığını göstərir. Münaqişə genişlənir. Donald Trampın “İran mədəniyyətini yox edəcəyik” sözləri gündəmə gəlir. Bu, sadəcə siyasi bəyanat deyil. Bu, mədəni irsə qarşı yönəlmiş açıq vandalizmdir.

Mirdamad Bulvarı… Persepolis… İsfahan meydanı… Şiraz bağları… Bunlar daş-torpaq deyil. Bunlar minilliklər boyu yığılan insan yaddaşıdır. Bir xalqın özünü tanıdığı güzgülərdir. O güzgüləri sındırmaq – xalqı öz tarixindən ayırmaq deməkdir. Bu, silahın çatmadığı yerə zərbə vurmaqdır.

Tramp o sözləri deyərkən beynəlxalq hüquq, Haaqa qaydaları, bəşəriyyətin razılaşdığı o incə çərçivə bir kənara atıldı. Hədəf bu dəfə silah anbarı deyildi. Hədəf – şeir idi. 17–18-ci əsr Səfəvi dövrünün böyük filosofunun adını daşıyan bulvar, NAVA-nın səsinin doğulduğu şəhər idi.

Sepanlounun qəhrəmanı – şəhəri məqsədsiz gəzən, amma hər şeyi dərindən duyan o adam – artıq fransızların “flâneur” dediyi sadə lirik obraz deyil. Bu gün o, siyasi fiqurdur. Kütlənin içindədir, amma ona aid deyil. Şəhərin xaosunu eşidir. Bomba düşəndə o da qaçacaq. Qaçarkən başını qaldırıb binalara, küçə lövhələrinə, qədim adlara baxacaq. Sanki vidalaşacaq.

Müharibə şəhərlərin coğrafiyasını dəyişir. Amma daha dərin bir dəyişiklik baş verir: insanın şəhərlə münasibəti dəyişir. Evini tərk edən insan, o evdə qoyduğu xatirəni də tərk edir. Qaçqın təkcə məkan dəyişmir, o, uşaqlığını, gəncliyini, bütöv yaddaşını arxada qoyur.

Sepanlou bunu bilirdi. O, şeirin içinə bu qorxunu yerləşdirmişdi: “Böyüyən bədən, daralan ruh.” Binalar ucalır, yollar genişlənir, işıqlar çoxalır. Amma içəridə bir şey ölür. Yavaş, səssiz. Bu misralar indi peyğəmbərlik kimi səslənir.

NAVA bu mahnı ilə bir şəhəri ayağa qaldırır. Hər nota payız yarpağının pıçıltısına çevrilir. Dinləyici özünü Tehranın günorta işığında tapır – bir küçə, bir an, bir xatirə. “Siz bizi bombalaya bilərsiniz, amma bu bulvarın adını yaddaşımızdan silə bilməzsiniz.” Bu sözlər açıq deyilməsə də, mahnının hər notunda var.

Mohsen Namjoonun xaotik, bluz çalarları ilə dolu ifasını xatırlayıram. Onun versiyasında şəhər qışqırır. NAVA-da isə şəhər ağlayır.

Şeirin ən güclü qatlarından biri zaman anlayışıdır. Qəhrəman “indi”ni yaşayarkən eyni anda keçmişi də görür. Zaman düz xətt deyil. Şəhər dəyişir, insanlar ölür, binalar ucalır. Amma ruh qalır. Sepanlou buna şəhərin ontologiyası deyirdi.

Burada əsas nəticə sadədir: mədəniyyəti dağıtmaq mümkün deyil. Çünki o, daşda yox, insandadır. Persepolisin daşlarını sökə bilərsiniz, amma o daşları yaradan yaddaşı yox edə bilməzsiniz. Bomba binaya düşür. Yaddaşa yox.

Trampın “mədəniyyəti yox edəcəyik” təhdidi barbarlıqdır. Amma paradoks ondadır ki, bu sözün özü də yaddaşa çevrildi. Sözlər bombalanmır.

Və sonda o misralar:

Mirdamad Bulvarı – mənim həm evim, həm sürgünüm,

həm sevincim, həm də sonsuz kədərim.

NAVA oxuyur. Sepanlounun sözləri havada qalır. Mirdamad Bulvarı adı, ağırlığı, mənası ilə yaşayır. Çünki yaddaş beton altına basdırılmır. Yaddaş mahnıya çevrilir — dəyişən siluetə, bombalanmış şəhərə rəğmən.