​Xülasə
Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışı insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni kimliyinin və sosial münasibətlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan əsas anlayışlardan biri kimi çıxış edir. Ailə yalnız qohumluq münasibətlərinin məcmusu deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü, insanın xarakterinin və dünyagörüşünün formalaşdığı mənəvi mühitdir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərləri müxtəlif poetik istiqamətlərdə öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustac yaradıcılığında da ailə, doğmalıq, valideyn-övlad münasibətləri, ana sevgisi, mənəvi borc, sədaqət, qayğı və tərbiyə kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ailə fərdin mənəvi dayağı olmaqla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunub gələcək nəsillərə çatdırıldığı əsas məkan kimi səciyyələnir. Məqalədə Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik semantikası, ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin bədii ifadəsi, ailə dəyərlərinin tərbiyəvi funksiyası və bu anlayışların milli-mənəvi kontekstlə əlaqəsi araşdırılır.

Açar sözlər: Zaur Ustac, Azərbaycan poeziyası, ailə, ailə dəyərləri, valideyn-övlad münasibətləri, mənəviyyat, milli dəyərlər, poetika.

​Ailə insanın cəmiyyətlə ilk münasibət qurduğu sosial və mənəvi mühitdir. İnsan dünyanı ilkin olaraq ailə daxilində tanıyır, doğmalıq, qayğı, mərhəmət, məsuliyyət, hörmət və sədaqət kimi anlayışların mahiyyətini burada dərk edir. Bu baxımdan ailə yalnız şəxsi münasibətlər məkanı deyil, həm də mənəvi dəyərlərin formalaşdığı və nəsildən-nəslə ötürüldüyü mühüm institutdur. Ailə anlayışı insan və cəmiyyət münasibətlərinin ən qədim və fundamental kateqoriyalarından biri olmaqla, bəşər tarixinin bütün mərhələlərində öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır. İnsan həyatının ilk mərhələsindən etibarən formalaşmağa başlayan ailə münasibətləri fərdin sosiallaşması, mənəvi-əxlaqi dəyərlərə yiyələnməsi, dünyagörüşünün və şəxsiyyətinin təşəkkülü baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan cəmiyyətin bir üzvü kimi müxtəlif sosial münasibətlər sisteminə sonradan daxil olsa da, onun mənəvi dünyasının ilkin əsasları ailə mühitində yaranır. Sevgi, qayğı, mərhəmət, hörmət, sədaqət, etibar, məsuliyyət, qarşılıqlı yardım və mənəvi bağlılıq kimi anlayışların ilkin mahiyyəti insan tərəfindən məhz ailə daxilində dərk edilir. Bu baxımdan ailə yalnız bioloji və sosial birlik deyil, həm də insanın mənəvi varlığının formalaşdığı fundamental mühitdir. Ailə anlayışının məzmunu zaman və məkan baxımından dəyişən sosial münasibətlərlə müəyyən qədər yenilənsə də, onun əsas mənəvi mahiyyəti öz sabitliyini qoruyur. Müxtəlif xalqların mədəniyyətində ailəyə münasibət həmin xalqın dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi prinsipləri və tarixi təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncə sistemində də ailə xüsusi dəyərə malik anlayışlardan biridir. Azərbaycan ailə modelində valideynə hörmət, övlad sevgisi, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı, qohumluq əlaqələrinin qorunması, ailə birliyinə sədaqət, ailə şərəfinin və mənəvi dəyərlərin mühafizəsi mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyətlər yalnız gündəlik məişət münasibətlərində deyil, xalq yaradıcılığında, folklorda, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da öz geniş bədii ifadəsini tapmışdır. Ədəbiyyat insan və cəmiyyət haqqında təsəvvürlərin formalaşmasında mühüm mənəvi-estetik vasitələrdən biri olduğundan, ailə mövzusu da bədii düşüncənin daim müraciət etdiyi mövzulardan olmuşdur. Ədəbi əsərlərdə ailə müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər: bəzən hadisələrin cərəyan etdiyi sosial-məişət mühiti, bəzən obrazların xarakterinin formalaşdığı məkan, bəzən isə insanın mənəvi kimliyini müəyyən edən dəyər sistemi kimi çıxış edir. Bu baxımdan ailə mövzusunun bədii ifadəsi yalnız ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin təsviri ilə məhdudlaşmır. Ailə obrazı və ailə münasibətləri vasitəsilə yazıçı və şair insanın həyata, cəmiyyətə, keçmişə, gələcəyə, milli dəyərlərə və mənəvi prinsiplərə münasibətini də ifadə edə bilir. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində ailə və ailə münasibətləri müxtəlif dövrlərin ictimai-mənəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqəli şəkildə bədii təcəssümünü tapmışdır. Folklor nümunələrindən başlayaraq klassik və müasir ədəbiyyata qədər ailə, valideyn-övlad münasibətləri, ata və ana obrazları, ailə sədaqəti, övlad məsuliyyəti, doğmalıq, ayrılıq və həsrət kimi motivlər geniş yayılmışdır. Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılığında ailə ilə bağlı təsəvvürlər xalqın əxlaq normalarını və mənəvi prinsiplərini əks etdirir. Atalar sözləri və məsəllərdə valideynə hörmət, ailə birliyi, övlad tərbiyəsi, ailə məsuliyyəti və qohumluq münasibətlərinə dair zəngin düşüncə sistemi mövcuddur. Bu baxımdan ailə mövzusu Azərbaycan ədəbi-mədəni yaddaşının mühüm komponentlərindən biri hesab edilə bilər. Ailə həm də nəsillər arasında mənəvi əlaqəni təmin edən əsas vasitələrdən biridir. Əvvəlki nəsillərin həyat təcrübəsi, dünyagörüşü, adət və ənənələri, mənəvi prinsipləri və milli dəyərləri ailə daxilində yeni nəslə ötürülür. Bu səbəbdən ailəni yalnız fərdin şəxsi həyatına aid məfhum kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Ailə eyni zamanda milli-mənəvi yaddaşın qorunduğu və davam etdirildiyi sosial-mədəni mühitdir. İnsan öz ailəsinin tarixini, valideynlərinin və babalarının xatirələrini, ailə ənənələrini mənimsəməklə daha geniş mənada milli və mədəni yaddaşın da daşıyıcısına çevrilir. Beləliklə, ailə fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradan mühüm həlqə kimi çıxış edir. Ailə dəyərlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların təkcə nəzəri anlayışlar kimi deyil, gündəlik davranış və münasibətlər vasitəsilə mənimsənilməsidir. Uşaq valideynlərinin davranışlarını müşahidə etməklə hörmət, sədaqət, qayğı, mərhəmət və məsuliyyət kimi mənəvi keyfiyyətləri öyrənir. Bu baxımdan ailə insanın ilk tərbiyə məktəbidir. Ədəbi əsərlərdə ailənin bu funksiyasının təsviri xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki bədii mətn vasitəsilə ailə münasibətlərinin təqdimatı oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda müəyyən mənəvi dəyərlər haqqında düşüncə formalaşdırır. Ailə anlayışının mühüm tərəflərindən biri də valideyn-övlad münasibətləridir. Bu münasibətlərdə sevgi ilə yanaşı, qarşılıqlı məsuliyyət, mənəvi borc və etibar anlayışları da mühüm rol oynayır. Valideyn övladın fiziki və mənəvi inkişafında əsas istiqamətləndirici qüvvə olduğu kimi, övlad da ailə daxilində formalaşan mənəvi bağların davam etdirilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində valideynə ehtiram və övladın valideyn qarşısındakı mənəvi borcu ailə münasibətlərinin əsas prinsiplərindən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışının ən mühüm bədii təzahürlərindən biri hesab edilə bilər. Ana yalnız övlad dünyaya gətirən və böyüdən ailə üzvü kimi deyil, sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın, qayğının və mənəvi dayağın simvolu kimi də təqdim olunur. Ana obrazı vasitəsilə uşaqlıq, doğma ev, ailə ocağı, keçmiş, xatirə və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqələndirilir. Lakin ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Ata, övlad, bacı-qardaş, nənə-baba və digər ailə üzvləri də ailənin bütöv mənəvi sisteminin formalaşmasında mühüm yer tutur. Buna görə ailənin bədii təsviri ayrı-ayrı obrazların təhlili ilə yanaşı, onların qarşılıqlı münasibətlərinin bütöv sistem kimi araşdırılmasını tələb edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə mövzusu ənənəvi mənəvi dəyərlərlə yanaşı, müasir insanın düşüncə və hissləri kontekstində də təqdim olunur. Müasir şair ailə münasibətlərindən bəhs edərkən yalnız konkret ailə hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, insanın mənəvi dünyasını, doğmalıq ehtiyacını, keçmişlə bağlılığını, valideyn sevgisini, övlad məsuliyyətini və mənəvi dəyərlərin qorunması məsələsini də poetik müstəviyə gətirir. Belə əsərlərdə ailə həm şəxsi, həm də ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edə bilir. Bu istiqamətdə Zaur Ustac yaradıcılığı da diqqəti cəlb edən nümunələrdən biridir. Şairin poetik yaradıcılığında insan, onun mənəvi dünyası, doğmalıq və sevgi duyğuları, milli-mənəvi dəyərlər, valideyn və övlad münasibətləri kimi məsələlər müxtəlif formalarda öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusu ayrı-ayrı şeirlərdə müxtəlif emosional və semantik çalarlarla meydana çıxır. Bu əsərlərdə ailə bəzən doğma məkan, bəzən mənəvi dayaq, bəzən uşaqlıq xatirələrinin məkanı, bəzən isə insanın mənəvi kimliyinin formalaşdığı mühit kimi təqdim olunur. Şairin yaradıcılığında ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi xüsusilə valideyn-övlad münasibətlərində özünü göstərir. Valideynə bağlılıq, ana sevgisi, övladın mənəvi borcu, ailə daxilində qayğı və qarşılıqlı ehtiram kimi anlayışlar poetik mətnlərdə emosional məzmunla yanaşı, mənəvi-əxlaqi məna da daşıyır. Bu münasibətlərin təsviri şairin insan konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsində də əhəmiyyətlidir. Çünki insanın xarakteri və mənəvi keyfiyyətləri yalnız fərdi davranışlarında deyil, onun doğmalarına münasibətində də üzə çıxır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun başqa bir mühüm cəhəti onun milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Ailə, doğma ev və valideyn obrazları şairin poetik düşüncəsində milli yaddaş və mənəvi irslə əlaqələnir. Ailə vasitəsilə bir nəsildən digərinə ötürülən dəyərlər yalnız şəxsi münasibətlərin deyil, milli-mədəni davamlılığın da mühüm şərti kimi meydana çıxır. Bu mənada ailə şairin poetik sistemində fərdi həyatla milli-mənəvi düşüncə arasında əlaqə yaradan vasitələrdən biridir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması həm də şairin uşaq poeziyası ilə bağlı yaradıcılıq istiqaməti baxımından əhəmiyyətlidir. Uşaq üçün yazılmış poetik mətnlərdə ailə münasibətlərinin təqdimatı xüsusi tərbiyəvi məzmun daşıyır. Uşaq poeziyasında ailə yalnız süjetin bir hissəsi deyil, həm də uşağın mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər mühitidir. Valideynə hörmət, ailə üzvlərinə qayğı, doğmalıq, mərhəmət və məsuliyyət kimi anlayışların sadə, aydın və emosional şəkildə təqdim edilməsi uşaqlar üçün nəzərdə tutulan poetik mətnlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik təcəssümü yalnız məzmun baxımından deyil, bədii ifadə vasitələri baxımından da diqqətəlayiqdir. Şair ailə münasibətlərini ifadə edərkən emosional söz və ifadələrdən, müraciət formalarından, təkrar və paralel konstruksiyalardan, metaforik ifadələrdən, poetik suallardan və digər bədii vasitələrdən istifadə edir. Bu vasitələr ailə mövzusunun emosional təsir gücünü artırmaqla yanaşı, obrazların mənəvi xüsusiyyətlərinin daha aydın şəkildə açılmasına xidmət edir. Mövzunun aktuallığı da məhz bu məqamla bağlıdır. Müasir dövrdə sosial münasibətlərin sürətlə dəyişməsi, texnologiyanın insan həyatına geniş şəkildə daxil olması və fərdlərarası münasibətlərin yeni formalar qazanması fonunda ailənin mənəvi funksiyası məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ədəbiyyat isə bu dəyişikliklər şəraitində insanın mənəvi dəyərlərlə münasibətini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdən biri olaraq qalır. Bu baxımdan müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərlərinin necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi, həm də mənəvi-estetik baxımdan aktual məsələlərdəndir. Zaur Ustac yaradıcılığının bu aspektdən tədqiqi şairin poetik dünyasının daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan verir. Ailə mövzusunun təhlili vasitəsilə onun yaradıcılığında insan və mənəviyyat, fərd və ailə, ailə və cəmiyyət, keçmiş və gələcək, ənənə və müasirlik kimi münasibətlərin hansı formada qurulduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni zamanda ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi şairin milli-mənəvi düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinin müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır. Bu məqalənin əsas məqsədi Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının bədii-semantik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək, ailə dəyərlərinin poetik ifadə formalarını araşdırmaq və ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin şairin yaradıcılığında hansı mənəvi və estetik funksiyanı daşıdığını üzə çıxarmaqdır. Tədqiqat zamanı valideyn-övlad münasibətləri, doğmalıq və ailə bağlılığı, ailənin tərbiyəvi funksiyası, ailə və milli-mənəvi dəyərlər, ailə və yaddaş münasibətləri, həmçinin bu anlayışların ifadəsində istifadə olunan poetik vasitələr diqqət mərkəzində saxlanılır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun araşdırılması yalnız konkret şeirlərin məzmununun müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu şairin insan, mənəviyyat, milli dəyərlər və cəmiyyət haqqında poetik düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə obrazının və ailə dəyərlərinin müxtəlif poetik formalarda təqdimatı Zaur Ustacın yaradıcılıq dünyasında insanın mənəvi mahiyyətinin necə dərk edildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu səbəbdən şairin yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri müasir Azərbaycan poeziyasının mühüm mövzularından biri kimi ayrıca tədqiqata ehtiyac duyur. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsində ailə anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, valideynə ehtiram, övladın tərbiyəsi, ailəyə sədaqət, qohumluq münasibətlərinin qorunması kimi dəyərlər xalqın məişət və mənəvi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Ədəbiyyat da bu dəyərlərin qorunması və bədii şəkildə ifadə olunmasında mühüm vasitələrdən biridir. Zaur Ustacın yaradıcılığında insan və onun mənəvi dünyası əsas istiqamətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Şairin əsərləri arasında müxtəlif mövzu və janr xüsusiyyətləri ilə seçilən nümunələr mövcuddur. Müəllifin yaradıcılıq irsinə şeir kitabları ilə yanaşı, poema, hekayə və digər əsərlər də daxildir. Bu zəngin yaradıcılıq materialı ailə və mənəvi dəyərlərin müxtəlif rakurslardan araşdırılmasına imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışını yalnız məişət münasibətləri çərçivəsində məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, mənəvi bağlılıq, yaddaş, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Ailə insanın mənəvi kimliyinin ilkin formalaşdığı mühitdir. Uşağın həyata, insanlara, vətənə və milli dəyərlərə münasibətinin əsasları ailə daxilində yaranır. Buna görə də ailə haqqında poetik düşüncə bir çox hallarda fərdi münasibətlərdən daha geniş məna qazanaraq mənəvi və ictimai məzmun kəsb edir. Şairin ana mövzusuna müraciət etdiyi əsərlərdə ailənin mənəvi mahiyyəti xüsusilə aydın görünür. “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” kimi şeirlərdə ana obrazı sevgi, qayğı, fədakarlıq, mənəvi dayaq və doğmalıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Lakin bu əsərlərin məzmunundan çıxış edərək ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Ana burada ailə mühitinin mənəvi mahiyyətini ifadə edən əsas obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ailə anlayışı poetik mətndə konkret məkan və münasibətlər sistemindən daha geniş semantik tutuma malik olur. O, insanın özünü təhlükəsiz, doğma və mənəvi baxımdan bağlı hiss etdiyi məkanı ifadə edir. Ailə dəyərlərinin əsas göstəricilərindən biri valideyn və övlad arasındakı münasibətlərdir. Bu münasibətlər sevgi və qayğı ilə yanaşı, mənəvi məsuliyyət və tərbiyə məsələlərini də özündə birləşdirir. Zaur Ustacın ana mövzusundakı şeirlərində övladın valideyn qarşısında mənəvi borcu xüsusi poetik məna daşıyır. “ANA” şeirində ana ilə bağlı xatirələr, uşaqlıq, layla, dua və övladın minnətdarlıq hissi bir araya gətirilir. Beləliklə, ana və övlad münasibəti sadəcə emosional bağlılıq kimi deyil, mənəvi borc və sədaqət müstəvisində də təqdim olunur. “AY ANA” şeirində isə ana obrazının mənəvi ucalığı daha da gücləndirilir. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilərək onun övladın dünyasındakı müstəsna yeri poetik şəkildə ifadə edilir. Bu nümunələr göstərir ki, müəllif üçün valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı mənəvi bağlılıq üzərində qurulur. Valideyn övlad üçün qayğı və mənəvi dayaq olduğu kimi, övlad da valideynə hörmət və sədaqətlə münasibət göstərməlidir. Ailənin əsas funksiyalarından biri insanın mənəvi və əxlaqi tərbiyəsidir. Uşaq ilk davranış normalarını, yaxşı və pis anlayışlarını, böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı prinsiplərini məhz ailə mühitində mənimsəyir. Zaur Ustacın yaradıcılığında bu məqam xüsusilə uşaq poeziyası ilə əlaqəli şəkildə diqqət çəkir. Şairin yaradıcılığında uşaqlar üçün yazılmış ayrıca əsərlərin və “Güllünün şeirləri” kimi topluların mövcudluğu müəllifin uşaq dünyasına xüsusi poetik maraq göstərdiyini nümayiş etdirir. Uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinin təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki uşağa ünvanlanan poetik mətn yalnız estetik zövq formalaşdırmır, həm də onun dünyagörüşünə təsir göstərir. Ailə sevgisi, valideynə hörmət, qayğı, dostluq, mərhəmət və məsuliyyət kimi dəyərlər uşağın mənəvi inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu həm emosional, həm də tərbiyəvi funksiyaya malikdir. Ailə uşağın mənəvi dünyasının formalaşdığı ilk məktəb kimi poetik məna qazanır. Ailə dəyərlərinin Zaur Ustac yaradıcılığındakı əhəmiyyətini milli-mənəvi kontekstdən kənarda təsəvvür etmək çətindir. Şairin poeziyasında milli yaddaş, Vətən, tarix, dil və mənəvi irs kimi anlayışların geniş yer tutması ailə anlayışının da daha geniş məna qazanmasına şərait yaradır. Milli dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Uşaq milli dil, adət-ənənə, böyüyə hörmət, doğma yurda bağlılıq və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlarla ilk dəfə ailə daxilində tanış olur. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazının folklor, yaddaş və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. “ANAM” şeirinə dair ədəbi təhlillərdə ana obrazının xalq yaddaşı, mədəni dəyərlər və ənənə ilə əlaqəsi xüsusi vurğulanır. Buradan belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, ailə şairin poetik düşüncəsində yalnız fərdi həyatın bir hissəsi deyil, həm də milli-mənəvi davamlılığın təmin olunduğu mühüm mühitdir. Ailə anlayışının mühüm semantik qatlarından biri yaddaşdır. İnsan ailə vasitəsilə öz keçmişi ilə əlaqə yaradır. Valideynlərin xatirələri, ailə ənənələri, uşaqlıq duyğuları və doğma məkanla bağlı təsəvvürlər insanın şəxsi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana və ailə mövzularının uşaqlıq, xatirə və həsrət motivləri ilə əlaqələndirilməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Ana obrazı yalnız bu günün real insanı kimi deyil, həm də keçmişi və uşaqlığı xatırladan mənəvi yaddaş simvolu kimi çıxış edə bilir. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun poetik imkanlarını genişləndirir. Ailə haqqında düşüncə keçmişə qayıdış, uşaqlığın xatırlanması və itirilmiş və ya uzaqda qalan doğmalara münasibət kimi müxtəlif emosional çalarlar yaradır. Ailə dəyərlərinin mühüm göstəricilərindən biri də məsuliyyət anlayışıdır. Ailə daxilində hər bir fərdin digərinə qarşı müəyyən mənəvi öhdəliyi vardır. Valideyn övladının tərbiyəsinə, övlad isə valideynə hörmət və qayğıya görə məsuliyyət daşıyır. Zaur Ustacın ana mövzusundakı əsərlərində övladın anaya münasibətində minnətdarlıq və mənəvi borc anlayışları xüsusi yer tutur. Bu münasibət ailə bağlarının yalnız hissi deyil, həm də əxlaqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Mənəvi məsuliyyət ailənin möhkəmliyini təmin edən əsas amillərdən biridir. Buna görə ailə dəyərlərinin poetik ifadəsi sevgi və doğmalıqla yanaşı, məsuliyyət və sədaqət anlayışlarını da özündə birləşdirir. Ailənin ədəbi-bədii təsvirində diqqət çəkən digər məsələ nəsillərarası əlaqədir. Ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır. Əvvəlki nəsillərdən gələn dəyərlər, həyat təcrübəsi, adət və ənənələr yeni nəslə ailə vasitəsilə ötürülür. Zaur Ustacın yaradıcılığında milli yaddaş və mənəvi irs məsələlərinin ön plana çıxması ailənin bu funksiyasını da aktual edir. Şairin müxtəlif əsərlərində tarix, milli yaddaş, mənəvi dəyərlər və insan anlayışlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi onun poetik dünyasında fərdi və milli yaddaşın qarşılıqlı əlaqəsini göstərir. Bu baxımdan ailə yalnız keçmişin qorunduğu deyil, gələcəyin də formalaşdırıldığı məkandır. Ailə dəyərlərinin davamlılığı milli-mənəvi dəyərlərin də davamlılığına təsir göstərir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsvirinin araşdırılması göstərir ki, ailə anlayışı şairin poetik dünyasında yalnız məişət münasibətlərini ifadə edən sosial anlayış kimi deyil, insanın mənəvi varlığının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər sistemi kimi təqdim olunur. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, mənəvi borc, yaddaş, tərbiyə və milli-mənəvi bağlılıq kimi bir-biri ilə əlaqəli anlayışları özündə birləşdirən bütöv semantik məkan təsiri yaradır. Bu baxımdan ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığındakı bədii təcəssümü onun insan və mənəviyyat haqqında düşüncələrinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Şairin yaradıcılığında ailə anlayışının əsasını doğmalıq və mənəvi bağlılıq təşkil edir. İnsan üçün ailə ilk növbədə özünü mənəvi baxımdan təhlükəsiz və rahat hiss etdiyi, sevgi və qayğı gördüyü mühitdir. Bu mühitdə formalaşan münasibətlər insanın sonrakı həyatında onun davranışlarına, dünyagörüşünə və insanlara münasibətinə təsir göstərir. Zaur Ustacın ailə mövzusuna həsr olunmuş poetik nümunələrində də ailənin məhz belə mənəvi məkan kimi təqdim edilməsi diqqəti cəlb edir. Şairin poetik sistemində ailə ilə bağlı anlayışların bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə daxilində təqdim edilməsi mühüm xüsusiyyətdir. Sevgi qayğı ilə, qayğı məsuliyyətlə, məsuliyyət mənəvi borcla, mənəvi borc isə sədaqət və hörmətlə tamamlanır. Ailə münasibətləri yalnız hissi bağlılıq əsasında deyil, qarşılıqlı mənəvi məsuliyyət əsasında qurulan münasibətlər sistemi kimi meydana çıxır. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun şairin yaradıcılığında sadə məişət mövzusundan daha geniş məna qazanmasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında valideyn-övlad münasibətləri ailə dəyərlərinin əsas ifadə formalarından biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu münasibətlərdə valideyn sevgisi və qayğısı ilə yanaşı, övladın valideynə ehtiramı və mənəvi borcu da mühüm yer tutur. Xüsusilə ana obrazı vasitəsilə ailənin emosional və mənəvi mahiyyəti daha aydın şəkildə üzə çıxır. Ana övlad üçün yalnız doğma insan deyil, həm də uşaqlığın, doğma evin, ailə ocağının, qayğının və mənəvi dayağın simvoluna çevrilir. Buna görə də ana obrazı ilə bağlı poetik düşüncə ailə anlayışının daha geniş semantik çalarlarını özündə cəmləşdirir. Ailə anlayışının yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırılmaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə bütöv münasibətlər sistemidir və onun mənəvi mahiyyəti ailə üzvlərinin bir-birinə münasibəti əsasında formalaşır. Ata, ana, övlad, bacı-qardaş və digər ailə üzvləri arasında mövcud olan münasibətlər ailənin mənəvi bütövlüyünü müəyyənləşdirir. Bu münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət, sevgi, etibar və qayğı kimi dəyərlər ailə birliyinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında da ailənin bütöv məna daşıyan mənəvi mühit kimi təqdim olunması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tədqiqat nəticəsində ailənin tərbiyəvi funksiyasının da şairin yaradıcılığında mühüm yer tutduğu müəyyənləşdirilir. İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasının ilk mərhələsi ailə ilə bağlıdır. Uşaq böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və digər mənəvi keyfiyyətləri ilk növbədə ailə daxilində mənimsəyir. Bu baxımdan ailə insanın ilk mənəvi məktəbi kimi çıxış edir. Zaur Ustacın xüsusilə uşaqlara ünvanlanan poetik nümunələrində tərbiyəvi məzmunun bədii-estetik ifadə ilə əlaqələndirilməsi ailə dəyərlərinin gələcək nəslin dünyagörüşünün formalaşmasındakı rolunu ön plana çıxarır. Uşaq poeziyası baxımından ailə mövzusunun digər mühüm xüsusiyyəti onun sadə və anlaşıqlı poetik dillə təqdim edilməsidir. Uşağın yaş və qavrayış xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ailə, valideyn sevgisi, qayğı, hörmət və doğmalıq kimi anlayışların ifadə edilməsi həmin dəyərlərin emosional şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır. Bu məqam Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun yalnız poetik-estetik deyil, həm də tərbiyəvi funksiyaya malik olduğunu göstərir. Ailə dəyərlərinin başqa mühüm tərəfi onların milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətinin mənəvi düşüncəsində ailə və milli dəyərlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Böyüyə hörmət, valideynə ehtiram, övlada qayğı, ailə birliyinin qorunması, qohumluq əlaqələrinin saxlanılması və mənəvi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi prinsiplər ailə münasibətlərinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun bu milli-mənəvi kontekstdə təqdim olunması onun poetik məzmununu daha da genişləndirir. Ailə bu baxımdan milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü əsas mühit kimi çıxış edir. Uşaq ailə daxilində yalnız valideynlərini tanımır, eyni zamanda öz xalqının dilini, adət-ənənələrini, mənəvi prinsiplərini və həyat haqqında təsəvvürlərini də mənimsəyir. Bu səbəbdən ailənin qorunması və ailə dəyərlərinin davam etdirilməsi milli-mənəvi yaddaşın qorunması ilə də bağlıdır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə anlayışının milli dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ailə və yaddaş anlayışları arasında da sıx semantik əlaqə mövcuddur. Ailə insanın şəxsi yaddaşının formalaşdığı əsas mühitlərdən biridir. Uşaqlıq illəri, valideynlərin xatirələri, doğma ev, ailə ocağı, ailə ənənələri və yaxın insanlarla bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ailə haqqında poetik düşüncə çox zaman keçmişə, uşaqlığa və doğma insanlara qayıdış xarakteri daşıyır. Zaur Ustacın ailə və xüsusilə ana mövzusunda yazdığı nümunələrdə də xatirə və doğmalıq duyğusunun mühüm emosional çalar yaratması ailə mövzusunun yaddaş aspektini ön plana çıxarır. Ailə ilə yaddaş arasındakı münasibət həm də nəsillərarası əlaqə baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan özündən əvvəlki nəslin həyat təcrübəsini və mənəvi irsini ailə vasitəsilə tanıyır. Bu irs yalnız maddi əşyalar və xatirələrdən ibarət deyil; ailənin mənəvi prinsipləri, dünyagörüşü, davranış normaları və dəyərləri də nəsildən-nəslə ötürülür. Beləliklə, ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailənin bu xüsusiyyətinin milli yaddaş və mənəvi davamlılıq anlayışları ilə əlaqələndirilməsi onun ailə mövzusuna verdiyi poetik məzmunu genişləndirir. Məqalədə nəzərdən keçirilən məsələlərdən biri də ailə və mənəvi məsuliyyət münasibətidir. Ailə birliyinin davamlılığı yalnız emosional bağlılıqla təmin olunmur. Burada hər bir ailə üzvünün digərinə qarşı məsuliyyəti, qayğısı və sədaqəti mühüm rol oynayır. Valideynin övlad qarşısındakı məsuliyyəti ilə övladın valideynə münasibəti arasında qarşılıqlı mənəvi əlaqə mövcuddur. Zaur Ustacın poetik nümunələrində valideynə münasibətdə minnətdarlıq, hörmət və mənəvi borc anlayışlarının ifadəsi ailə münasibətlərinin bu tərəfini aydın şəkildə göstərir. Ailə dəyərlərinin bədii ifadəsində emosional komponent də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin ailə mövzusuna müraciəti zamanı istifadə etdiyi müraciət formaları, emosional ifadələr, təkrarlar, poetik suallar və müxtəlif bədii təsvir vasitələri ailə münasibətlərinin hissi tərəfinin daha güclü şəkildə ifadə edilməsinə xidmət edir. Belə poetik vasitələr vasitəsilə ailə üzvləri arasındakı münasibətlər yalnız məzmun səviyyəsində deyil, həm də forma və üslub baxımından oxucuya çatdırılır. Bu isə ailə mövzusunun bədii təsir gücünü artırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının diqqət çəkən cəhətlərindən biri də fərdi və ümumi dəyərlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Şair konkret ailə münasibətlərindən danışarkən eyni zamanda daha geniş mənəvi məsələlərə toxunur. Valideynə hörmət fərdi münasibət olmaqla yanaşı, cəmiyyətin əxlaq prinsiplərindən birini ifadə edir. Övlad sevgisi ailə daxilində konkret hiss olmaqla yanaşı, insanın ümumi mərhəmət və qayğı anlayışını da tamamlayır. Ailə sədaqəti isə yalnız bir ailəyə bağlılıq deyil, ümumilikdə mənəvi sabitlik və etibar anlayışlarının göstəricisinə çevrilir. Bu baxımdan Zaur Ustacın ailə mövzusunda yazdığı əsərlərdə fərdi duyğu ilə sosial-mənəvi məzmun arasında qarşılıqlı əlaqə müşahidə olunur. Şairin poetik qəhrəmanının ailəyə münasibəti onun mənəvi portretinin müəyyənləşdirilməsinə də xidmət edir. İnsan öz doğmalarına necə münasibət göstərirsə, onun xarakterinin mühüm cəhətləri də həmin münasibətlərdə üzə çıxır. Beləliklə, ailə münasibətlərinin təsviri həm də insan xarakterinin bədii açılmasının vasitələrindən birinə çevrilir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması şairin poetik üslubunun xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Ailə və doğmalıq kimi emosional mövzular şairə sadə və səmimi poetik ifadədən istifadə etməyə imkan verir. Eyni zamanda, bu mövzuların milli-mənəvi məzmunla əlaqələndirilməsi poetik ifadənin semantik imkanlarını genişləndirir. Sadə görünən ailə münasibətləri daha geniş fəlsəfi və mənəvi məna qazana bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin bir neçə əsas semantik funksiyasını müəyyənləşdirmək mümkündür. Birincisi, ailə insanın mənəvi dayaq nöqtəsidir. İkincisi, ailə şəxsiyyətin tərbiyə və sosiallaşma mühitidir. Üçüncüsü, ailə milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü məkandır. Dördüncüsü, ailə şəxsi və milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Beşincisi, ailə sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi dəyərlərin qarşılıqlı şəkildə ifadə olunduğu münasibətlər sistemidir. Şairin yaradıcılığında ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi bu anlayışın poetik struktur baxımından da çoxqatlı olduğunu göstərir. Ana obrazı ailənin emosional-mənəvi mahiyyətini, valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı sevgini və məsuliyyəti, uşaqlıq xatirələri ailənin yaddaş funksiyasını, milli-mənəvi motivlər isə ailənin dəyərlərin ötürüldüyü mühit kimi rolunu ifadə edir. Bu komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsi ailə anlayışının Zaur Ustac poetikasında bütöv və çoxşaxəli məna daşımasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni yaddaşının və sosial münasibətlərinin poetik ifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şair ailəni insanın həyatında təsadüfi və keçici münasibətlər məkanı kimi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına təsir göstərən, mənəvi dəyərləri qoruyan və gələcək nəslə ötürən əsas mühit kimi təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan sevgi, hörmət, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi anlayışlar şairin poetik düşüncəsində bir-birini tamamlayır və ailə dəyərlərinin bütöv sistemini yaradır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri yalnız ayrı-ayrı ailə münasibətlərinin poetik ifadəsi kimi deyil, şairin insan konsepsiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ailə obrazı vasitəsilə fərdi duyğularla ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Doğma insanlara bağlılıq, valideynə ehtiram, övlad sevgisi, ailə birliyinə sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlar poetik mətnlərdə həm şəxsi hisslərin, həm də cəmiyyətin mənəvi prinsiplərinin ifadəsinə çevrilir. Zaur Ustacın ailə mövzusundakı poetik nümunələri göstərir ki, ailə insanın mənəvi dünyasının başlanğıc nöqtəsi olmaqla yanaşı, onun milli və sosial kimliyinin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Ailə vasitəsilə insan keçmişlə əlaqəsini qoruyur, mənəvi irsi mənimsəyir, gələcək nəsillə münasibət qurur və cəmiyyətin dəyərlər sisteminə daxil olur. Şairin yaradıcılığında bu proseslərin bədii ifadəsi ailə mövzusunun məzmun və semantik imkanlarını genişləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri poetik düşüncənin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Ailə sevgisi, valideyn-övlad bağlılığı, doğmalıq, qayğı, hörmət, sədaqət, mənəvi borc, yaddaş və milli-mənəvi irs kimi anlayışların qarşılıqlı əlaqəsi şairin ailə konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Bu konsepsiya ailəni həm fərdin mənəvi inkişafının, həm də milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığının mühüm şərti kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun öyrənilməsi şairin poetik irsinin yalnız tematik xüsusiyyətlərinin deyil, həm də onun insan, mənəviyyat, yaddaş və milli dəyərlər haqqında düşüncələrinin daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri insanın mənəvi dünyasının mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Ailə anlayışı şairin poetik sistemində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, yaddaş və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Şairin ana mövzusunda yazdığı əsərlər ailənin mənəvi mahiyyətinin üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Ana burada yalnız ailə üzvü deyil, həm də sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, tərbiyə və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin digər mühüm funksiyası milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlıdır. Ailə mühitində formalaşan hörmət, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və doğmalıq kimi keyfiyyətlər fərdin mənəvi dünyasının əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında ailə həm fərdi duyğuların, həm də milli-mənəvi dəyərlərin ifadə olunduğu mühüm bədii məkandır. Ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi şairin insan konsepsiyasını, mənəvi-əxlaqi baxışlarını və milli dəyərlərə münasibətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur.

Həcər ATAKİŞİYEVA,
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi