ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, İranın əlində olan zənginləşdirilmiş uran ya ABŞ-a təhvil verilməli, ya da Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarəti altında məhv edilməlidir.

ERAmedia-nın məlumatına görə, Tramp sosial media hesabında paylaşdığı açıqlamada qeyd edib ki, “Zənginləşdirilmiş uran (nüvə tozu) dərhal ABŞ-a təhvil verilərək buraya gətirilib məhv ediləcək, yaxud İranın əməkdaşlığı və koordinasiyası ilə Atom Enerjisi Komissiyası və ya ona bərabər qurumun müşahidəsi altında yerində və ya qəbul edilə biləcək başqa bir məkanda məhv olunacaq”.

ABŞ və İsrail ilə İran arasında davam edən gərginliyin və atəşkəsə dair müzakirələrin fonunda tərəflər arasında danışıqlar davam edir.

Məlumata görə, İranın əlində olduğu bildirilən təxminən 400 kiloqram zənginləşdirilmiş uranın taleyi danışıqların əsas mövzularından birinə çevrilib.

Qeyd edək ki, Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyi (AEBA) İranın nüvə proqramı ilə bağlı prosesləri yaxından izləyən əsas beynəlxalq qurumlardan biridir.

Trampın İranın əlindəki zənginləşdirilmiş uranın ya ABŞ-a təhvil verilməsi, ya da beynəlxalq nəzarət altında məhv olunması ilə bağlı bəyanatı Yaxın Şərqdə davam edən mürəkkəb geosiyasi proseslərə yeni çalar əlavə edib. Vaşinqtondan səslənən bu mövqe təkcə nüvə təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıq kimi deyil, həm də bölgədə güc balansının və diplomatik gündəliyin yenidən formalaşdırılması istiqamətində mühüm siyasi mesaj kimi qiymətləndirilir.

İranın əlində olduğu bildirilən təxminən 400 kiloqram zənginləşdirilmiş uran məsələsi son aylarda beynəlxalq müzakirələrin mərkəzindədir. Bu ehtiyatın gələcək taleyi artıq texniki və ya hüquqi məsələ olmaqdan çıxaraq böyük dövlətlərin təhlükəsizlik strategiyasının əsas mövzularından birinə çevrilib. Donald Trampın açıqlamasında diqqət çəkən əsas məqam uranın ya ABŞ-a gətirilməsi, ya da İranın iştirakı ilə beynəlxalq müşahidə altında məhv edilməsinin açıq şəkildə tələb olunmasıdır. Bu yanaşma Vaşinqtonun İranın nüvə potensialına dair güzəştə getmək niyyətində olmadığını göstərir.

ABŞ üçün məsələ yalnız İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması ilə bağlı deyil. Burada əsas hədəflərdən biri də Yaxın Şərqdə müttəfiqlərə, xüsusilə Israel-ə təhlükəsizlik təminatının verilməsi və bölgədə mümkün hərbi eskalasiyanın qarşısının alınmasıdır. Vaşinqton hesab edir ki, zənginləşdirilmiş uranın İranın nəzarətində qalması gələcəkdə yeni böhran mərhələsi yarada bilər. Bu baxımdan Trampın bəyanatı həm Tehrana təzyiq elementi, həm də danışıqlarda ABŞ-ın qırmızı xətlərinin nümayişi kimi qəbul olunur.

Digər tərəfdən, Tehran üçün bu məsələ ölkənin suverenliyi və strateji imkanları ilə birbaşa bağlıdır. İran uzun illərdir nüvə proqramının dinc məqsədlərə xidmət etdiyini bəyan edir və beynəlxalq təzyiqlərə baxmayaraq bu proqramdan geri çəkilməyəcəyini vurğulayır. Məhz buna görə uranın ölkədən çıxarılması və ya beynəlxalq nəzarətlə məhv edilməsi İran daxilində də ciddi siyasi müzakirələr yarada bilər. Bu, hakimiyyət üçün həm xarici siyasət, həm də daxili legitimlik baxımından həssas məsələdir.

Prosesdə Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyinin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Agentliyin prosesdə iştirakının vurğulanması Vaşinqtonun məsələni təkcə ikitərəfli deyil, beynəlxalq hüquq və çoxtərəfli nəzarət çərçivəsində həll etmək istədiyini göstərir. Bu isə diplomatik baxımdan daha legitim və geniş qəbul edilə biləcək model hesab olunur.

Hazırkı mərhələdə əsas sual İranın hansı qərarı verəcəyidir. Əgər Tehran kompromisə getsə, bölgədə gərginliyin müəyyən qədər azalması və diplomatik kanalların genişlənməsi mümkündür. Əks halda, tərəflər arasında qarşıdurmanın daha da dərinləşməsi ehtimalı qalır. Bu baxımdan Donald Trampın son açıqlaması təkcə gündəlik siyasi bəyanat deyil, Yaxın Şərqdə növbəti mərhələnin hansı istiqamətdə inkişaf edə biləcəyini göstərən ciddi geosiyasi mesajdır.

ERAmedia Analitik Qrupu