Fərid MUSTAFAYEV,

“Tərəqqi“ sosial-iqtisadi araşdırmalar İB-nin sədr müavini, YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı

Azərbaycan xalqının XX əsrdə yaşadığı ən ağır sınaqlardan biri 20 Yanvar gecəsi baş verən hadisələrlə bağlıdır. Həmin gecə silahsız insanların üzərinə hərbi texnikanın yeridilməsi ilə yadda qalmadı. Bu gecə bütöv bir xalqın səbrinin, iradəsinin və tarixi yaddaşının hədəfə alındığı məqam kimi tarixə düşdü. Hadisələrin miqyası, tətbiq edilən zorakılığın xarakteri və sonradan aparılan informasiya manipulyasiyaları göstərdi ki, məqsəd yalnız fiziki nəzarət deyil, eyni zamanda mənəvi sarsıntı yaratmaq idi.  Bu mürəkkəb və ziddiyyətli proseslərin fonunda Heydər Əliyevin mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. O, baş verənləri hadisələrin gedişində deyil, onların səbəb-nəticə əlaqəsi çərçivəsində qiymətləndirdi. Heydər Əliyev üçün 20 Yanvar  konkret bir gecə ilə məhdudlaşmırdı. Bu hadisə uzun müddət yığılıb qalmış siyasi ziddiyyətlərin, hüquqi boşluqların və milli iradəyə qarşı etinasız münasibətin kulminasiya nöqtəsi idi. O, qəti şəkildə bəyan edirdi ki, silahlı müdaxilə heç bir halda asayişin təmin edilməsi kimi təqdim oluna bilməz. Çünki asayiş anlayışı hüquq, təhlükəsizlik və insan ləyaqəti üzərində qurulur. 20 Yanvar gecəsində isə bu anlayışların hamısı tapdalanmışdı. Heydər Əliyevin mövqeyi məhz bu prinsip üzərində formalaşmışdı və o, bunu həm siyasi, həm də hüquqi müstəvidə əsaslandırırdı. Hadisələrin dərhal təhlilə cəlb olunması Heydər Əliyevin siyasi düşüncə tərzinin göstəricisi idi. O, emosional reaksiyalarla kifayətlənmədi. Əksinə, baş verənlərin sistemli qiymətləndirilməsinin vacibliyini önə çəkdi. Onun üçün əsas məsələ günahkarın adını çəkməkdən çox, hadisənin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək idi. Çünki düzgün diaqnoz olmadan sağlam nəticə mümkün deyil. Heydər Əliyev Sovet siyasi rəhbərliyinə ünvanladığı mövqedə məsuliyyət anlayışını mərkəzə çəkirdi. O, hesab edirdi ki, məsuliyyətdən yayınmaq yalnız hadisəni ağırlaşdırır və cəmiyyətlə hakimiyyət arasında etimadı daha da sarsıdır. Bu səbəbdən də o, hadisənin obyektiv hüquqi-siyasi qiymət almasını tələb edirdi. Bu tələb həmin dövr üçün sadəcə cəsarətli deyil, həm də prinsipial addım idi. Faciənin insan talelərinə təsiri Heydər Əliyevin diqqətindən kənarda qalmadı. Onun yanaşmasında həlak olanlar statistik rəqəm deyildi. Hər bir itki bir ailənin faciəsi, bir nəslin ağrısı, bir toplumun sarsıntısı idi. O, bu baxımdan hadisəyə sırf siyasi prizmadan deyil, insani ölçülərlə yanaşırdı. Bu yanaşma cəmiyyətin onu mənəvi lider kimi qəbul etməsində mühüm rol oynadı. Heydər Əliyevin həlak olanların ailələrinə göstərdiyi diqqət sosial məsuliyyət anlayışının real təzahürü idi. O, açıq şəkildə bildirirdi ki, dövlət yalnız güc strukturlarından ibarət deyil. Dövlət, ilk növbədə, vətəndaşın dərdinə şərik çıxmağı bacarmalıdır. Bu mövqe 20 Yanvar sonrası ictimai ruh halının formalaşmasına ciddi təsir göstərdi. Onun daxili auditoriyaya yönəlmiş çıxışlarında əsas məqsəd cəmiyyətdə vahimə və xaosun dərinləşməsinin qarşısını almaq idi. Heydər Əliyev düşünülmüş mövqe, səbr və milli birlik ideyasını ön plana çəkirdi. O, bilirdi ki, emosional parçalanma uzunmüddətli fəsadlara yol aça bilər. Bu səbəbdən də milli həmrəyliyi strateji məsələ kimi təqdim edirdi. Beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanan müraciətlər isə hadisələrin qlobal miqyasda tanıdılmasına xidmət edirdi. Heydər Əliyev başa düşürdü ki, informasiya boşluğu həqiqətin itirilməsinə gətirib çıxara bilər. Buna görə də o, 20 Yanvar həqiqətlərinin beynəlxalq müstəvidə səsləndirilməsini vacib hesab edirdi. Bu, həm siyasi məsuliyyət, həm də tarixi yaddaşın qorunması baxımından mühüm addım idi. Onun çıxışlarında diqqət çəkən əsas məqam milli özünüdərkin gücləndirilməsi idi. Heydər Əliyev üçün 20 Yanvar yalnız keçmişin ağrısı deyildi. Bu hadisə gələcəyin necə qurulmalı olduğuna dair ciddi mesaj idi. O, hesab edirdi ki, xalq bu faciədən nəticə çıxarmalı və siyasi yetkinlik mərhələsinə qədəm qoymalıdır. Heydər Əliyev 20 Yanvarı milli məsuliyyət anlayışı ilə əlaqələndirirdi. Onun fikrincə, azadlıq yalnız arzu deyil, eyni zamanda məsuliyyətdir. Bu məsuliyyət həm siyasi liderlərin, həm də cəmiyyətin üzərinə düşür. Bu baxış tərzi hadisələrin sadəcə emosional xatirə kimi deyil, strateji dərs kimi qəbul edilməsinə şərait yaratdı. Onun analitik mövqeyi ictimai şüurun transformasiyasında mühüm rol oynadı. Heydər Əliyev göstərdi ki, tarixə yalnız yasla yanaşmaq kifayət deyil. Tarix düşüncə formalaşdırmalıdır. Məhz bu yanaşma 20 Yanvar hadisələrinin milli kimlik kontekstində dərk edilməsini sürətləndirdi.

Zaman keçdikcə Heydər Əliyevin mövqeyinin tarixi əhəmiyyəti daha aydın görünməyə başladı. Hadisələrə verilən qiymət dəyişmədi, lakin bu qiymətin cəmiyyət tərəfindən qavranılması dərinləşdi. Onun prinsipləri siyasi davranış modeli kimi formalaşdı və sonrakı dövrlərdə dövlətçilik təfəkkürünün əsas sütunlarından birinə çevrildi.  20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqının sarsılmaz iradəsini üzə çıxardı. Heydər Əliyevin bu hadisələrə münasibəti isə həmin iradənin siyasi ifadəsi oldu. Bu münasibət sübut etdi ki, milli yaddaş liderin mövqeyi ilə daha da möhkəmlənə bilər. Bu gün 20 Yanvar hadisələrinə baxarkən, Heydər Əliyevin tutduğu mövqenin təkcə tarixi fakt deyil, həm də mənəvi orientir olduğu aydın görünür. Onun mövqeyi hadisələrin zamanla unutulmamasına, mahiyyətinin təhrif edilməməsinə və milli yaddaşda düzgün şəkildə yaşamasına xidmət etdi. Beləliklə, 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan tarixində həm ağrı, həm də oyanış mərhələsi kimi qalır. Heydər Əliyevin bu faciəyə verdiyi qiymət isə bu mərhələnin siyasi və mənəvi çərçivəsini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri oldu. Bu mövqe xalqın tarixi yolunda mühüm istiqamətverici rol oynadı və bu gün də aktuallığını qoruyur.