• Rəsul Mirhəşimli

“Haqımı halal etmirəm” deyib dilini yorma. Halalı və haramı bilənlər, onsuz da heç kimin haqqını yeməzdilər.

Bu söz təkcə emosional bir reaksiya deyil, dərin mənəvi və ictimai məsuliyyət hissini ifadə edir. Bu ifadə həm fərdi bir haqqın tapdalanmasına qarşı üsyan, həm də sosial ədalətsizliyə yönəlmiş etirazdır. Bu məqalədə “haqq”, “halal” və “haram” anlayışlarının dini və ictimai mənalarını, bu anlayışların fərdlər və cəmiyyət arasındakı münasibətlərə təsirini göstərməyə çalışacağıq.

“Haqq” sözü “doğru”, “ədalətli”, “həqiqət” mənalarını daşıyır. Bir insanın başqa bir insan üzərində haqqının olması, həmin şəxsin o insana qarşı yerinə yetirmədiyi bir məsuliyyətinin, borcunun və ya verdiyi bir zərərin olduğu anlamına gəlir.

İslam hüququnda və əxlaqında bu cür hallar ciddi məsuliyyət sayılır. İnsanlar arasındakı haqlar (huququl-ibad) Allah qarşısındakı haqlardan daha ağır qəbul edilir. Çünki bu haqların bağışlanması yalnız zərər çəkmiş şəxsin razılığı ilə mümkündür.

Halal İslam dinində “icazə verilmiş”, “təmiz” və “uyğun” olan davranışları və şeyləri, haram isə “qadağan edilmiş”, “uyğunsuz” və ya “günah” olan əməlləri ifadə edir.

Bu anlayışlar yalnız dini ibadətlərlə məhdudlaşmır, ticarətdən ailə həyatına, iş mühitindən sosial davranışlara qədər gündəlik həyatın bütün sahələrini əhatə edir. Bir malın halal yolla qazanılması, bir işin ədalətli şəkildə görülməsi və başqasına zərər vermədən yaşamaq bu anlayışların əsasını təşkil edir.

Halal və haram prinsipləri təkcə fərdi əxlaq qaydaları deyil, eyni zamanda bir cəmiyyətin etik və hüquqi təməlini formalaşdıran dəyərlərdir. Bu prinsiplərin cəmiyyətdə yayılması və ya pozulması mühüm nəticələr doğurur.

Bir cəmiyyətdə insanlar bir-birinin haqqına hörmət etdikdə qarşılıqlı etimad və ədalət mühiti yaranır. Ticarətdə, qonşuluq münasibətlərində və idarəçilikdə haqq və hüquq qorunduqda insanlar arasındakı münasibətlər sağlam və davamlı olur.

Lakin halal və haram prinsipləri pozulduqda rüşvət, haqsız qazanc, başqalarının haqlarının qəsb edilməsi kimi hallar artır. Bu isə cəmiyyətdə narazılıq, kin, güvənsizlik və sosial parçalanma yaradır. İnsanlar haqlarını geri ala bilmədikdə, “haqqımı halal etmirəm” kimi ifadələr həm fərdi incikliyin, həm də ictimai narahatlığın səsinə çevrilir.

Bir insan halal yolla qazandıqda və başqasının haqqına girmədikdə vicdanı rahat olur. Əksinə, kiminsə haqqını yeyən şəxs daim mənəvi narahatlıq içində yaşayır. İslamda bu vəziyyət “qul haqqı” anlayışı ilə vurğulanır və deyilir ki, Allah qul haqqını yalnız haqqı tapdalanmış şəxsin bağışlaması ilə əfv edir.

Bu baxımdan “haqqımı halal etmirəm” sözü təkcə bir inciklik deyil, eyni zamanda bir xəbərdarlıq və cəmiyyətə yönəlmiş bir mesajdır. Bu cür ifadələr cəmiyyətin dəyərlərinə güzgü tutur və belə bir sual verir:
“Doğrudan da bir-birimizin haqqını qoruyuruqmu?”

Haqq, halal və haram anlayışları təkcə dini terminlər deyil. Onlar eyni zamanda ədalət, dürüstlük və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan bir cəmiyyətin inşası üçün vazkeçilməz prinsiplərdir. Bu dəyərlər pozulduqda yalnız fərdlər deyil, bütöv bir cəmiyyət zərər görür.

Bu səbəbdən insanlar başqasının haqqını pozduqda yalnız hüquqi deyil, eyni zamanda mənəvi və ictimai bir məsuliyyət daşıdıqlarını unutmamalıdırlar. “Haqqımı halal etmirəm” sözünü doğuran səbəblərin qarşısını almaq daha vicdanlı və ədalətli bir cəmiyyətin əsasını təşkil edər.