ABŞ və Böyük Britaniyanın birgə həyata keçirdiyi pilot araşdırmaya əsasən, təyyarələrin tullantı sularının analiz edilməsi qlobal pandemiyalara hazırlıq üçün erkən xəbərdarlıq vasitəsi ola bilər.

ERAmedia xəbər verir ki, bu üsul dövriyyədə olan patogenləri ənənəvi qlobal müşahidə sistemlərindən həftələr əvvəl aşkarlamağa imkan verir.

İnsanlar iş, turizm və ya ailə səbəbilə mütəmadi olaraq səyahət edir, ölkələri və okeanları keçir. Onların orqanizmində olan virus və bakteriyalar da bu səfərlərdə onlarla birlikdə hərəkət edir.

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) ilə Böyük Britaniya Səhiyyə Təhlükəsizliyi Agentliyinin həyata keçirdiyi yeni pilot proqram çərçivəsində bir-biri ilə əlaqəli iki beynəlxalq hava limanında həyata keçirilən reyslərdən götürülən tullantı suları analiz olunub.

Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, sərnişinlərin və aviaşirkətlərin məxfiliyini qorumaq şərti ilə təyyarələrin tullantı sularını sistemli şəkildə toplamaq və analiz etmək mümkündür. Bu yanaşma qlobal miqyasda patogenlərin izlənilməsini əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirə bilər.

Pilot araşdırmanın müəllifləri bildiriblər ki, aviasiya mənşəli tullantı sularının monitorinqi sərhədlərarası biotəhlükəsizliyin gücləndirilməsi üçün böyük potensiala malikdir.

Onların sözlərinə görə, beynəlxalq hava nəqliyyatı insanların sürətli və kütləvi hərəkəti səbəbindən patogenlərin qısa müddətdə geniş ərazilərə yayılmasına şərait yaradır. Buna görə də səyahət mərkəzlərində aparılan monitorinq mümkün erkən xəbərdarlıq mexanizmi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatçılar 2024-cü ilin mart ayından 2025-ci ilin yanvar ayınadək davam edən təxminən on aylıq dövrdə ABŞ ilə Böyük Britaniya arasında həyata keçirilən uçuşlardan 424 tullantı suyu nümunəsi toplayıblar.

Toplanan nümunələrin təxminən 75 faizində yüksək yoluxuculuğa malik ən azı bir tənəffüs yolu patogeni – A qripi virusu, B qripi virusu, COVID-19-a səbəb olan virus və respirator sinsitial virus aşkarlanıb.

Məlumata görə, A qripi virusu mövsümi qrip epidemiyalarına səbəb ola bilir və qlobal pandemiya yaratmaq potensialına malik yeganə qrip virusu növü hesab olunur.

Bununla yanaşı, nümunələrin təxminən 72 faizində ən azı bir mədə-bağırsaq sistemi xəstəliyinə səbəb olan patogen də müəyyən edilib.

Müəlliflər qeyd ediblər ki, aviasiya tullantı suları insan mənşəli tullantılarla zəngin olduğu və kənd təsərrüfatı və ya sənaye mənşəli kənar təsirlərdən demək olar ki, azad olduğu üçün yüksək keyfiyyətli məlumat verir. Bu isə ictimai sağlamlıq baxımından əhəmiyyət daşıyan patogenlərin erkən aşkarlanması üçün onu faydalı vasitəyə çevirir.

Araşdırmada vurğulanır ki, bu metod hava limanlarının fəaliyyətinə mane olmadan tətbiq oluna bilir və sərnişinləri prosesə cəlb etmədən patogenlərin müəyyən edilməsinə imkan yaradır.

Məsələn, tədqiqat zamanı COVID-19-un XEC variantı 17 sentyabr 2024-cü ildə Böyük Britaniyadan ABŞ-yə gələn reyslərin tullantı sularında aşkarlanıb. Bu tarix həmin variantın ABŞ-dan qalxan reyslərdə müəyyən edilməsindən dörd həftə əvvələ təsadüf edib.

XEC variantının ABŞ-də qeydə alınan ilk klinik hadisəsi 2024-cü ilin iyul ayında təsdiqlənsə də, təyyarələrdən və cəmiyyətin tullantı sularından əldə olunan məlumatlar ölkədə geniş yayılmanın yalnız oktyabrın ortalarında başladığını göstərib.

Araşdırma müəllifləri bildiriblər ki, bu zaman fərqi aviasiya tullantı sularının monitorinqinin nə qədər həssas olduğunu nümayiş etdirir və XEC variantının əvvəlcə Avropada meydana çıxaraq daha sonra ABŞ-yə yayıldığını göstərən digər məlumatlarla da üst-üstə düşür.

Mütəxəssislərin fikrincə, genomik ardıcıllığın müəyyənləşdirilməsi və məlumatların operativ paylaşılması ilə inteqrasiya olunacaq “növbətçi hava limanları”ndan ibarət qlobal şəbəkə yaradılarsa, yeni patogenlərin yayılması demək olar ki, real vaxt rejimində izlənilə bilər və bu da pandemiyalara hazırlığı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirər.

Beləliklə, hökumətlər sərhədlərin bağlanması və ya səyahət qadağaları kimi daha sərt tədbirlərə ehtiyac qalmadan, risklərin azaldılması üçün hədəfli strategiyaları daha erkən mərhələdə tətbiq edə bilərlər.

Əli Fərhad