Elə yer adları var ki, onları eşidəndə insanın gözləri önündə bir xəritə canlanır. Dağları, yolları, çayları, kəndləri ilə bütöv bir coğrafiya…

Elə yer adları da var ki, onlar bütün bunlardan qat-qat böyük məna daşıyır. Bir kəlmə ilə uşaqlığınız, itirdikləriniz, intizarınız, ağrılarınız, sevincləriniz yada düşür. Keçmişinizlə gələcəyiniz eyni sözün içində qovuşur.

Qubadlı mənim üçün belə bir məkandır.

Onu Azərbaycanın cənub-qərbində, Şərqi Zəngəzurda yerləşən bir rayon kimi təqdim etməklə kifayətlənə bilmərəm. Çünki Qubadlı mənim uşaqlığımın coğrafiyası, yaddaşımın ən dərin guşələrindən biri, illərlə qəlbimizdə daşıdığımız böyük həsrət və nəhayət, Zəfər sayəsində yenidən qovuşduğumuz Vətəndir.

Lakin Qubadlı mənə məxsus bir duyğudan çox-çox böyükdür.

O, Azərbaycan milli yaddaşının xüsusi məkanlarından biridir.

İşğalı, məcburi köçkünlüyü, müqaviməti, müharibəni, Zəfəri və bu gün Böyük Qayıdışı eyni tarixi xətt üzərində yaşayan bir yurd…

Bu səbəbdən Qubadlıdan danışmaq bir rayonun tarixini təqdim etməyin hüdudlarını aşır.

Bu, bir xalqın torpaqla qurduğu bağın hekayəsidir.

Xəritəyə baxanda Qubadlının strateji əhəmiyyəti dərhal nəzərə çarpır.

Qarabağla Şərqi Zəngəzur arasında, Ermənistan və İran sərhədlərinin formalaşdırdığı həssas geosiyasi qurşaqda yerləşən Qubadlı tarix boyu yaşayış məskəni olmaqla yanaşı, keçid və bağlantı coğrafiyası kimi də mühüm rol oynayıb.

Həkəri və Bərgüşad çaylarının formalaşdırdığı vadilər, dağların arasından keçən yollar və sərhəd xətləri Qubadlıya özünəməxsus səciyyə qazandırıb.

Burada coğrafiya təbiət anlayışının sərhədlərini aşır.

Coğrafiya bəzən taleyə çevrilir.

Çünki sərhəddə yaşamaq tarixin hərəkətini yaxından duymaq deməkdir. İmperiyaların, dövlətlərin, müharibələrin və siyasi çevrilmələrin izləri bu torpaqlardan keçib.

Bütün bunlara baxmayaraq, Qubadlının əsl gücünü dağları və yollarından daha çox, həmin coğrafiyanın yetişdirdiyi insanlar yaşadır.

Bir yurdu anlamaq istəyirsinizsə, tarix kitabları ilə bərabər, o yurdun insanlarına da baxmalısınız.

Qubadlı insanı yaşadığı coğrafiyanın xarakterini daşıyır.

Dözümlüdür.

Torpağına bağlıdır.

Haqsızlıq qarşısında sərtdir.

Dostluqda sədaqətlidir.

Bəlkə də elə buna görə Qubadlının xalq yaddaşının dərinliklərindən iki ad hələ də yanaşı ucalır:

Qaçaq Nəbi və Həcər.

Qaçaq Nəbinin hekayəsi XIX əsrə aid üsyan tarixinin çərçivəsinə sığmır.

Onun ətrafında yaranmış xalq dastanı dövrün ağır sosial şəraitində haqsızlığa qarşı çıxan insanın hekayəsidir. Zaman keçdikcə Nəbi xalqın ədalət və azadlıq arzusunun rəmzlərindən birinə çevrilib.

Nəbinin yanında isə onu “Nəbinin həyat yoldaşı” kimi xatırlamağın böyük natamamlıq sayılacağı başqa bir ad dayanır.

Həcər.

Həcər onun həm ömür-gün, həm də mübarizə yoldaşıdır.

At belindədir.

Silah daşıyır.

Təhlükəni bölüşür.

Bir kişinin arxasınca getmir, onunla çiyin-çiyinə irəliləyir.

Həcərin hekayəsində məni hər zaman təsirləndirən də məhz budur.

Azərbaycan qadınının cəsarətinin, sədaqətinin və iradəsinin hələ XIX əsrdə xalq yaddaşında bu qədər qüdrətli yer tutması…

Bəlkə də Nəbi ilə Həcərin hekayəsinin nəsildən-nəslə ötürülməsinin sirri burada gizlənir.

Bu hekayədə mübarizə ilə yanaşı, böyük mənəvi dəyərlər də yaşayır.

Yol yoldaşlığı var.

Sədaqət var.

Haqsızlığa boyun əyməmək var.

Və Qubadlı insanının xarakterindən yaxşı tanıdığımız bir duyğu var:

Baş əyməmək.

Qubadlının əhalisinə və coğrafi ölçülərinə nəzər salıb yetişdirdiyi insanlara baxanda diqqətçəkən bir həqiqətlə qarşılaşırsınız.

Bu torpaq Azərbaycana əkinçilər, müəllimlər və hərbçilərlə yanaşı, çoxsaylı görkəmli şəxsiyyətlər də bəxş edib.

Dövlət xadimləri, generallar, alimlər, yazıçılar və ziyalılar yetişdirib.

Möhbalı Əmiraslanov Azərbaycan elmində iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri olub.

Süleyman Rəhimov Azərbaycan ədəbiyyatının qüdrətli qələm sahiblərindən biri kimi Xalq yazıçısı adına qədər yüksəlib.

General Valeh Bərşadlı hərbi sahədə mühüm vəzifələr daşıyıb.

Əslən Qubadlıdan olan Nəzər Heydərov, Arif Heydərov, Kamran Hüseynov, Məmməd İsgəndərov kimi şəxsiyyətlər müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanın dövlət və ictimai həyatında yüksək vəzifələr tutublar.

Əlbəttə, bu insanların hər biri ayrı-ayrı siyasi sistemlərdə və müxtəlif tarixi dövrlərdə yaşayıb. Onların fəaliyyətinə öz zamanlarının şərtləri daxilində qiymət verilməlidir.

Burada əsas məqam isə başqadır:

Qubadlı əhalisinin sayını dəfələrlə aşan miqyasda böyük insan kapitalı yetişdirib.

Qələmdən dövlət idarəçiliyinə, elmdən hərb sənətinə qədər uzanan bu xətt Qubadlının strateji mövqeyi ilə bərabər, mədəni və insani potensiala malik bir mərkəz olduğunu göstərir.

Tarix bəzən eyni xarakteri fərqli nəsillərin timsalında yenidən qarşımıza çıxarır.

Qubadlıda da belə olub.

XIX əsrdə xalq yaddaşında Qaçaq Nəbinin timsalında gördüyümüz haqsızlığa müqavimət ruhu təxminən bir əsr sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşən başqa Qubadlı övladlarında yenidən təcəssüm etdi.

Bu qəhrəmanların önündə Əliyar Əliyev dayanır.

Birinci Qarabağ müharibəsinin unudulmaz komandirlərindən biri olan Əliyar Əliyev hərbi şücaəti, ətrafında yaratdığı inam və mübarizə ruhu ilə Qubadlının rəmz simalarından birinə çevrildi.

Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı oldu.

Ancaq Qubadlı üçün Əliyar bir medalın və ya fəxri adın ifadə etdiyi məna ilə məhdudlaşmır.

Birinci Qarabağ müharibəsinin igid komandiri, mərhum qardaşım Adil Həşimov kimi, o da torpağını tərk etməmək üçün müqavimət göstərən insanların adıdır.

İllər keçdi.

Yeni nəsil yetişdi.

Bu dəfə Qubadlının bağrından Şükür Həmidov çıxdı.

2016-cı ilin Aprel döyüşlərində göstərdiyi qəhrəmanlıqla bütün Azərbaycanın tanıdığı komandirə çevrildi. 2020-ci il Vətən müharibəsində döyüşərkən şəhidlik zirvəsinə ucaldı.

Qubadlının hərbçi yetişdirmək ənənəsi Mais Bərxudarov kimi yeni nəsil komandirlərin timsalında davam etdi.

Bu prizmadan baxanda tarixin daxilində heyrətamiz bir ardıcıllıq görünür.

Qaçaq Nəbidən Əliyar Əliyevə…

Əliyardan Şükür Həmidova…

Onlardan 44 günlük Vətən müharibəsində döyüşən gənc Azərbaycan əsgərlərinə…

Nəsillər dəyişib.

Dövlətlər dəyişib.

Müharibələrin şərtləri dəyişib.

Dəyişməyən isə bir iradədir:

Vətən qarşısında geri çəkilməmək əzmi.

Sonra Qubadlı tarixinin ən ağır günləri gəldi.

1993…

İşğal hərbi hadisə anlayışından qat-qat ağır bir faciədir.

Bunu yaşamayan insana çatdırmaq çox çətindir.

Çünki işğal dediyimiz hadisə xəritədə bir rəngin dəyişməsi ilə bitmir.

Bir səhər evinizdən çıxır və həmin qapını bir də nə vaxt açacağınızı bilmirsiniz.

Həyətinizdəki ağacı qoyub gedirsiniz.

Qonşunuzun evini qoyub gedirsiniz.

Uşaqlığınızın keçdiyi yoldan ayrılırsınız.

Məzarlıqlarınızı tərk edirsiniz.

İnsan evi ilə birlikdə həyatının bir parçasını da arxada qoyur.

Qubadlı işğal ediləndə minlərlə insan bunu yaşadı.

Lakin özləri ilə apardıqları bir inam vardı:

Qayıdış inamı.

İşğalçılar torpağı ələ keçirmişdilər.

Ancaq insanların yaddaşına çata bilməmişdilər.

Çünki Vətən yaşadığımız məkanla məhdudlaşmır.

Vətən xatırladığımız yerdir.

İllər keçdi.

Bir il…

Beş il…

On il…

İyirmi il…

Qubadlıdan uzaqlarda yeni uşaqlar dünyaya gəldi.

Onların bir qismi ata-baba yurdunu heç vaxt görməmişdi.

Ancaq Qubadlını tanıyırdılar.

Babalarından eşitdikləri kəndlərin adlarını bilirdilər.

Valideynlərinin danışdığı evləri xəyalən tanıyırdılar.

Bir dağın havasını udmadan həmin dağ üçün darıxırdılar.

Bir çayın səsini eşitmədən onun adını sevirdilər.

Bir evdə heç yaşamadan o evə qayıdacaqları günü xəyal edirdilər.

Milli yaddaş adlandırdığımız məfhum bəlkə də elə budur.

Görmədən xatırlamaq.

Qubadlı işğal altında qaldı.

Qubadlılıq ruhu isə əsarətə düşmədi.

Torpaq itirilmişdi.

Yaddaş itirilməmişdi.

Həmin yaddaş otuz ilə yaxın müddətdə qayıdış gününü gözlədi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi hərbi əməliyyat çərçivəsini aşan tarixi hadisə idi.

Bu, Azərbaycanın otuz ilə yaxın davam edən intizarının son və həlledici savaşı idi.

Azərbaycan Ordusu 44 gün ərzində addım-addım irəlilədi.

Füzuli…

Cəbrayıl…

Zəngilan…

Sonra Qubadlı.

Cənub cəbhəsindəki irəliləyiş işğal altındakı şəhərlərin azad olunmasından daha geniş strateji məna daşıyırdı. Azərbaycan Ordusu müharibənin coğrafiyasını dəyişir, yeni strateji xətlər yaradır və Laçın istiqamətinə doğru irəliləyirdi.

Nəhayət, həmin gün yetişdi.

25 oktyabr 2020-ci il.

Qubadlı azad edilmişdi.

Bu cümləni illərlə gözləyənlər üçün həmin gün hərbi qələbənin fövqündə dayanan bir tarix idi.

Bir ömürlük həsrətin qırıldığı gün idi.

Bir şəhər geri qayıdırdı.

Bir xalqın yaddaşı yenidən öz coğrafiyasına qovuşurdu.

Bəlkə də illərlə qorunub saxlanılan ev açarlarının mənası həmin gün dəyişdi.

Artıq onlar itirilmiş evlərin açarları sayılmırdı.

Qayıdılacaq evlərin açarlarına çevrilmişdi.

Qubadlının azad edilməsinin hərbi əhəmiyyəti müharibənin sonrakı gedişindən ayrı qiymətləndirildikdə mənzərə natamam qalır.

Qubadlı xətti boyunca irəliləyiş, Laçın istiqamətində təzyiqin artması və Azərbaycan Ordusunun manevr imkanlarının genişlənməsi müharibənin strateji mənzərəsini dəyişdirdi.

Ardınca Şuşa gəldi.

Dağlardan, qayalardan və keçidlərdən irəliləyən Azərbaycan əsgərinin Şuşada yazdığı dastan müasir hərb tarixinin unudulmaz səhifələrindən birinə çevrildi.

Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi xəbəri gələndə müharibənin nəticəsi artıq böyük ölçüdə bəlli idi.

Qubadlıdan Şuşaya uzanan həmin yol hərbi marşrutdan daha böyük məna daşıyırdı.

Bu, otuz illik həsrətdən Zəfərə uzanan yol idi.

İllərlə siyasi qətiyyətin ifadəsi kimi səslənən cümlə artıq döyüş meydanındakı gerçəkliyin adına çevrilmişdi:

Qarabağ Azərbaycandır!

Müharibə qazanılmışdı.

Lakin dövlətlərin böyüklüyü qazandıqları müharibələrlə ölçülmür.

Əsas məsələ müharibədən sonra görülən işlərdir.

Azərbaycan bu gün işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həmin suala cavab verir.

Yollar çəkilir.

Kəndlər yenidən qurulur.

Enerji xətləri yaradılır.

Məktəblər, səhiyyə ocaqları və sosial obyektlər inşa edilir.

Bir zamanlar xarabalığa çevrilmiş torpaqlarda həyat yenidən qurulur.

Bunun adı Böyük Qayıdışdır.

Böyük Qayıdışı tikinti və məskunlaşma layihəsinin sərhədləri daxilində görmək isə ciddi natamamlıq olardı.

Çünki burada insanlarla bərabər, bütöv bir mənəvi dünya da geri qayıdır.

Yaddaş qayıdır.

Ənənə qayıdır.

Kənd adları qayıdır.

Uşaq səsləri qayıdır.

Bir xalqın öz coğrafiyası ilə qırılmış bağı yenidən bərpa olunur.

Bir uşaq Qubadlıda məktəbə başladığı anda otuz il əvvəl yarımçıq qalmış dərs davam edir.

Bir evdə işıq yandıqda bir otaqdan daha böyük bir aləm nura boyanır.

Bir xalqın yaddaşı işıqlanır.

Bu gün Qubadlıya keçmişin pəncərəsindən baxmaq da kifayət etmir.

Çünki Qubadlı gələcəyin coğrafiyasıdır.

Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat perspektivi, regional kommunikasiya şəbəkələri və Türk dünyasının Şərq-Qərb oxu boyunca əlaqələrinin güclənməsi bu coğrafiyaya yeni strateji məna qazandırır.

Qubadlının mövqeyi burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağa açılan yollar…

Zəngəzur istiqaməti…

Ermənistan sərhədi…

İran sərhədi…

Bu coğrafi reallıq Qubadlını hərbi təhlükəsizliklə yanaşı, nəqliyyat, iqtisadiyyat, logistika və regional inteqrasiya baxımından da əhəmiyyətli məkana çevirir.

Dünən müharibənin strateji qapılarından biri olan Qubadlı sabah sülhün və iqtisadi bağlantıların strateji qovşaqlarından birinə çevrilə bilər.

Azərbaycanın Zəfərdən sonrakı dövlət zəkasının böyüklüyü də məhz burada üzə çıxır.

Məqsəd keçmişlə hesablaşmanı başa çatdırmaq çərçivəsini aşır.

Məqsəd gələcəyi qurmaqdır.

SUVERENLİK NƏDİR?

Bütün bu yaşananlardan sonra “suverenlik” sözü mənim üçün daha dərin məna kəsb edir.

Suverenlik bayrağın ucaldılması ilə tamamlanmır.

Əlbəttə, bayraq müqəddəsdir.

Ancaq suverenliyin həqiqi mənası həmin bayrağın altında həyatın yenidən başlamasıdır.

Bir uşağın öz torpağında məktəbə getməsidir.

Bir əkinçinin öz tarlasında məhsul yetişdirməsidir.

Bir ananın evinin pəncərəsini açmasıdır.

Bir ağsaqqalın uzun illərdən sonra ata-anasının məzarını ziyarət edə bilməsidir.

Axşam düşəndə bir kəndin işıqlarının yanmasıdır.

Və illərlə yurdundan uzaqda yaşamış bir insanın səhər qapısını açıb qarşısındakı dağlara baxaraq iki kəlmə söyləyə bilməsidir:

“Mən öz evimdəyəm”.

Suverenlik budur.

Bütün bunları yazarkən bəzən alim kimliyim ön plana çıxır.

Coğrafiyaya baxıram.

Tarixə baxıram.

Geosiyasətə, müharibənin hərbi məntiqinə, regional nəqliyyat xətlərinə, dövlət siyasətinə nəzər salıram.

Sonra bir məqamda dayanıram.

Çünki mənim üçün Qubadlı bütün bunlardan əvvəl tamam başqa bir duyğudur.

Uşaqlığım.

İnsanın dünyanı dövlətlər, sərhədlər və geosiyasi hesablarla tanımazdan əvvəl onu səslər, qoxular və simalar vasitəsilə öyrəndiyi illər…

Uşaqlıqda adi saydığımız yolların bir gün Vətənin özünə çevrilə biləcəyini insan sonralar anlayır.

Hər gün baxdığınız dağın bir gün həsrətə çevrilə biləcəyini…

Bir evin qapısının taxta və dəmirdən ibarət olmadığını…

Məzarlığın əslində insanın öz keçmişi ilə apardığı səssiz söhbət olduğunu…

Doğulduğunuz torpağın sizinlə birlikdə dünyanın hər yerinə gedə bildiyini…

İllər insana bunları öyrədir.

Bu səbəbdən Qubadlı haqqında yazarkən sözlərimi akademik ölçülərlə nə qədər dəyərləndirməyə çalışsam da, bir məqamdan sonra qələm qəlbin səsinə qulaq asır.

Çünki bəzi coğrafiyalar haqqında biliklə yazmaq kifayət etmir.

Onları yaşayaraq yazırsınız.

Xatırlayaraq yazırsınız.

Darıxaraq yazırsınız.

Bir gün qovuşanda isə göz yaşınızı gizlətmədən yazırsınız.

Qubadlı mənim üçün belə bir məkandır.

Bu gün Qubadlıya dönən hər bir ailə öz evinə qayıtmaqla bərabər, daha böyük bir missiyanı yerinə yetirir.

Bir xalqın yarımçıq qalmış hekayəsini tamamlayır.

Qubadlıda dünyaya gələcək hər uşaq bu hekayənin yeni cümləsi olacaq.

Açılacaq hər məktəb…

Əkiləcək hər tarla…

Çəkiləcək hər yol…

Yandırılacaq hər ocaq…

Bu torpağın yenidən həyata qovuşduğunu dünyaya bəyan edəcək.

Bəlkə də tarixin ən gözəl ədalət təcəllilərindən biri budur.

Bir xalqı öz yurdundan çıxara bilərsiniz.

Evlərini dağıda bilərsiniz.

Yollarını dəyişə bilərsiniz.

İllərlə onun qayıdışına mane ola bilərsiniz.

Ancaq həmin xalq Vətənini yaddaşında yaşadırsa, hekayə hələ başa çatmayıb.

Qubadlının hekayəsi də başa çatmadı.

Çünki Qubadlı unudulmadı.

Unudulmayan Vətən isə bir gün hökmən sahibinə aparan yolu yenidən tapır.

SON SÖZ

Qubadlı…

Qaçaq Nəbinin cəsarəti…

Həcərin vüqarı…

Qubadlının mənəvi dəyərləri sırasında Mirlər kəndindəki Mir Sədi Ağa Ocağı xüsusi yer tutur. Bu müqəddəs ocağın yetirməsi, həkim, şair və xeyriyyəçi Mir Məhəmməd Ağa – Miri insanlara xidmət və mərhəməti ilə doğma torpağın yaddaşında silinməz iz qoyub.

Süleyman Rəhimovun qələmi…

Möhbalı Əmiraslanovun elmi…

Valeh Bərşadlının hərbi təcrübəsi…

Əliyar Əliyevin müqaviməti…

Şükür Həmidovun əmanəti…

Vətən müharibəsində dağları aşan Azərbaycan əsgərinin ayaq izi…

Bütün bunlar eyni coğrafiyanın yaddaşında qovuşur.

Qubadlı işğalı gördü.

Köçü gördü.

Həsrəti gördü.

Dağıntını gördü.

Ancaq təslimiyyət görmədi.

Sonra Zəfəri gördü.

Bayrağın yenidən ucalmasını gördü.

İndi Böyük Qayıdışı görür.

Sabah isə özünün yenidən doğuluşuna şahidlik edəcək.

Bizdən sonrakı nəsillərə 1993-cü ildən danışacağıq.

Otuz ilə yaxın davam edən həsrəti anladacağıq.

27 sentyabrdan danışacağıq.

25 oktyabrdan danışacağıq.

8 noyabrdan danışacağıq.

Nəbi ilə Həcəri, Əliyarı, Şükürü və bu torpaqlar uğrunda canından keçən bütün şəhidlərimizi anladacağıq.

Hər şeydən əvvəl isə onlara bir həqiqəti əmanət edəcəyik:

Vətən üzərində yaşadığımız torpaqdan daha böyük məna daşıyır.

Vətən yolunu illərlə gözlədiyimizdir.

Vətən yaddaşımızda qoruduğumuzdur.

Vətən gərəkəndə canımız bahasına müdafiə etdiyimizdir.

Vətən itirdikdə unutmadığımızdır.

Vətən qovuşduqda yenidən qurduğumuzdur.

Mənim Qubadlım…

Uşaqlığımın coğrafiyası.

Yaddaşımın yurdu.

Şərqi Zəngəzurun strateji qapısı.

Azərbaycan dövlətinin suverenlik iradəsinin rəmzlərindən biri.

Bir xalqın böyük həsrətinin, Böyük Zəfərinin və Böyük Qayıdışının şahidi.

Mənim üçün bütün bunların fövqündə dayanan bir məna:

Evim.

Çünki bəzi yerlərdə doğulursunuz.

Bəzi yerləri ömür boyu xatırlayırsınız.

Bəzi yerləri isə hara getsəniz, qəlbinizdə daşıyırsınız.

Qubadlı mənim üçün hər üçünün adıdır.