media-whatsapp-image-2026-11-18-at-09-51-39

Vaşinqtonun son dövrlərdə Mərkəzi Asiyaya artan marağı beynəlxalq siyasətdə baş verən dəyişikliklərin diqqətçəkən göstəricilərindən biridir.

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis və qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş ERAmedia-ya açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın regiona yönələn siyasətinin arxasında Çinin iqtisadi nüfuzunun genişlənməsi, Rusiyanın tarixi əlaqələrini qorumaq səyləri, enerji resursları, kritik minerallar və Asiya ilə Avropa arasındakı nəqliyyat marşrutları uğrunda rəqabət dayanır.

Onun sözlərinə görə, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistan böyük dövlətlərin diqqət mərkəzində olsa da, uzun müddət ABŞ-ın xarici siyasətində prioritet mövqe tutmayıb. Əfqanıstandakı müharibə zamanı hərbi və logistika ehtiyacları səbəbindən əhəmiyyət qazanan region Amerika qüvvələrinin ölkədən çıxarılmasından sonra Vaşinqtonun gündəliyində arxa plana keçib. Lakin hazırda vəziyyət dəyişir.

Eylem Okumuş qeyd edib ki, Donald Tramp administrasiyasının Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsi ilə yüksək səviyyəli təmasları intensivləşdirməsi, Amerika şirkətlərinin regiona yönəldilməsi və C5+1 platformasının fəaliyyət dairəsinin genişləndirilməsi yeni yanaşmanın göstəricisidir.

Ekspertin fikrincə, Mərkəzi Asiya artıq yalnız Rusiyanın cənubunda yerləşən keçmiş sovet respublikalarından ibarət coğrafiya kimi qiymətləndirilmir. Region dünyanın istehsal mərkəzləri, enerji mənbələri və ticarət marşrutları uğrunda rəqabətin kəsişdiyi strateji məkan kimi nəzərdən keçirilir.

Çin və Rusiyanın regiondakı mövqeyi Vaşinqtonun hesablamalarını dəyişir

Eylem Okumuş bildirib ki, Çinin son iyirmi ildə Mərkəzi Asiyada qurduğu iqtisadi əlaqələr ABŞ-ın regiona yanaşmasını dəyişdirən əsas amillərdəndir.

Onun sözlərinə görə, Pekin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində dəmir yolları, avtomobil yolları, enerji xətləri və sənaye investisiyaları vasitəsilə Mərkəzi Asiyanı öz iqtisadi sisteminə daha güclü şəkildə bağlayıb. Qazaxıstan üzərindən neft nəqli, Türkmənistan qazının Çinə çatdırılması və yeni nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması bu münasibətlərin yalnız ticarətlə məhdudlaşmadığını göstərir.

Ekspert vurğulayıb ki, Vaşinqton Çinin iqtisadi üstünlüyünün siyasi nüfuza çevrilməsindən və Avrasiyadakı nəqliyyat şəbəkələrində həlledici mövqe qazanmasından narahatdır. ABŞ-ın regiona yönələn təşəbbüsləri də bu təsirə qarşı alternativ tərəfdaşlıqlar yaratmaq məqsədi daşıyır.

Rusiyanın mövqeyinə toxunan Okumuş qeyd edib ki, Moskva Mərkəzi Asiyanı tarixi, hərbi, siyasi və ictimai əlaqələrin bir-birinə qarışdığı yaxın çevrəsinin bir hissəsi hesab edir. Sovet dövründən qalan ortaq dil, təhsil sistemi, əmək münasibətləri və miqrasiya əlaqələri Rusiyanın regiondakı təsirini qoruyub saxlayır.

Ekspertin qənaətinə görə, Ukrayna müharibəsindən sonra Mərkəzi Asiya ölkələri Moskva ilə əlaqələrini kəsmədən Avropa, ABŞ və digər dövlətlərlə münasibətlərini genişləndirməyə çalışırlar. Vaşinqton üçün əsas məqsəd Rusiyanın regiondakı köklü mövqeyini birdən-birə aradan qaldırmaq deyil, Moskvanın təkbaşına həlledici rol oynamasının qarşısını alacaq yeni əlaqələr qurmaqdır.

Kritik minerallar və enerji resursları ABŞ üçün strateji əhəmiyyət daşıyır

Eylem Okumuş diqqətə çatdırıb ki, kritik minerallar ABŞ-ın Mərkəzi Asiyaya marağının ən konkret səbəblərindən biridir.

Onun sözlərinə görə, müasir dövrdə iqtisadi və hərbi üstünlük yalnız neft və təbii qaz ehtiyatları ilə ölçülmür. Elektrikli avtomobillərin batareyalarından yarımkeçiricilərə, rabitə sistemlərindən müdafiə sənayesinə qədər bir çox sahə mineral resurslardan asılıdır.

Ekspert Qazaxıstanın uran istehsalındakı mühüm mövqeyini, Özbəkistanın qızıl və digər mineral ehtiyatlarını, eləcə də Tacikistan və Qırğızıstanın yeraltı sərvətlərini regionun strateji əhəmiyyətini artıran amillər kimi qiymətləndirib.

O bildirib ki, Vaşinqtonun bu resurslara marağı Çindən asılılığı azaltmaq məqsədindən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz. ABŞ üçün əsas məsələ yalnız xammal əldə etmək deyil, həm də həmin resursların emalı və sənaye istehsalında istifadəsi zamanı başqa ölkələrdən asılı vəziyyətə düşməməkdir.

Okumuşun fikrincə, Amerika şirkətlərinin texnologiya və investisiyaları regionda yerli istehsalın inkişafına töhfə verə bilər. Bununla belə, tərəfdaşlığın yalnız xammal alışına əsaslanması Mərkəzi Asiya dövlətlərinin gözləntilərini qarşılamayacaq. Bu ölkələr öz ərazilərində emal müəssisələrinin yaradılmasını, yeni iş yerlərinin açılmasını və sənaye infrastrukturunun gücləndirilməsini istəyirlər.

Enerji məsələsinə də toxunan ekspert bildirib ki, Qazaxıstanın neft və uran istehsalı, Türkmənistanın təbii qaz ehtiyatları və Özbəkistanın enerji imkanları regionu beynəlxalq enerji sistemində əhəmiyyətli mövqeyə çıxarır.

O qeyd edib ki, Türkmənistan qazının Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılması uzun müddətdir müzakirə olunan layihələrdəndir. Belə bir xəttin yaradılması Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı siyasi və iqtisadi əlaqələri də gücləndirə bilər. Lakin layihənin reallaşması üçün maliyyə, infrastruktur, hüquqi tənzimləmələr və siyasi razılaşmalarla bağlı məsələlər həll edilməlidir.

Orta Dəhliz ABŞ-ın diqqət mərkəzindədir

Eylem Okumuşun sözlərinə görə, Vaşinqtonun Mərkəzi Asiyaya yanaşmasındakı dəyişikliyi izah edən digər mühüm istiqamət nəqliyyat marşrutlarıdır.

Ekspert bildirib ki, Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya üzərindən keçən şimal marşrutunun etibarlılığı ilə bağlı suallar artıb. İran üzərindən keçən alternativ yollar isə sanksiyalar və Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik səbəbindən müxtəlif çətinliklərlə üzləşir. Belə bir şəraitdə Xəzər dənizini keçərək Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatan Orta Dəhliz daha böyük əhəmiyyət qazanıb.

Onun fikrincə, Orta Dəhlizin strateji dəyəri yalnız daşınma müddəti və iqtisadi gəlirlə məhdudlaşmır. Bu marşrut Mərkəzi Asiya ölkələrinə şimal və cənub istiqamətlərindən asılı qalmadan qərb bazarlarına çıxış imkanı verir.

Okumuş vurğulayıb ki, Xəzər keçidlərinin inkişaf etdirilməsi, limanların imkanlarının artırılması, dəmir yolu əlaqələrinin gücləndirilməsi və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi marşrutun səmərəliliyinə birbaşa təsir göstərəcək.

C5+1 platforması Vaşinqtonun regional siyasətinin əsasına çevrilir

Ekspert qeyd edib ki, ABŞ-ın beş Mərkəzi Asiya ölkəsi ilə inkişaf etdirdiyi C5+1 platforması bu siyasətin diplomatik əsasını təşkil edir.

Onun sözlərinə görə, 2015-ci ildə yaradılan platforma Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanı Vaşinqtonla vahid masa ətrafında birləşdirir. İlk illərdə təhlükəsizlik, siyasi dialoq və iqtisadi münasibətlər əsas müzakirə mövzuları olduğu halda, sonradan enerji, nəqliyyat, kritik minerallar və texnologiya məsələləri daha çox ön plana çıxıb.

Eylem Okumuş bildirib ki, 2023-cü ildə dövlət başçıları səviyyəsində keçirilən görüş platformanın siyasi əhəmiyyətini artırıb. Donald Trampın 6 noyabr 2025-ci ildə beş ölkənin liderini Ağ Evdə qəbul etməsi isə yeni Amerika administrasiyasının bu münasibətlərə verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirib.

Ekspert 19 oktyabr 2026-cı ildə Səmərqənddə keçirilən C5+1 xarici işlər nazirlərinin görüşünün də yeni gündəmi ortaya qoyduğunu diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun beş ölkənin nümayəndələri ilə müzakirələrində strateji minerallar, enerji, texnologiya, nəqliyyat əlaqələri və təhlükəsizlik məsələləri nəzərdən keçirilib.

Okumuş əlavə edib ki, Amerika biznes dairələrinin də təmaslara qatılması Vaşinqtonun siyasi yaxınlaşmanı investisiyalarla dəstəkləmək niyyətini göstərir. ABŞ artıq yalnız diplomatik əlaqələrlə kifayətlənmək istəmir, Amerika şirkətlərinin birbaşa iştirak etdiyi istehsal və nəqliyyat layihələrinə əsaslanan tərəfdaşlıq sistemi formalaşdırmağa çalışır.

Türkiyə üçün yeni imkanlar yaranır

Eylem Okumuş Mərkəzi Asiyada baş verən proseslərin Türkiyə baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirib.

Onun sözlərinə görə, Türkiyənin regionla münasibətləri yalnız tarixi və mədəni ortaq dəyərlərə əsaslanmır. Təhsil, müdafiə sənayesi, nəqliyyat, enerji və diplomatiya sahələrində inkişaf edən əməkdaşlıq Ankaranın Mərkəzi Asiyadakı mövqeyini daha da gücləndirir. Türk Dövlətləri Təşkilatı da bu münasibətlərin institusional çərçivədə inkişafına töhfə verir.

Ekspert qeyd edib ki, ABŞ-ın Xəzərdən keçən marşruta artan marağı Türkiyə üçün yeni imkanlar aça bilər. Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə, oradan isə Avropaya çatdırılması ölkənin qitələrarası bağlantı rolunu gücləndirir.

Bununla belə, o vurğulayıb ki, bu üstünlüyün qorunması üçün dəmir yolu xətlərinin ötürücülük qabiliyyəti artırılmalı, limanlar inkişaf etdirilməli, gömrük prosedurları sürətləndirilməli və ölkələr arasında vahid daşıma qaydaları formalaşdırılmalıdır.

Okumuşun fikrincə, Türkiyə böyük güclər arasındakı rəqabətin öz xarici siyasət imkanlarını məhdudlaşdırmasına yol verməməlidir. Vaşinqtonun Mərkəzi Asiyaya yönəlməsi Ankara ilə ABŞ arasında yeni əməkdaşlıq imkanları yaratsa da, bu proses Çin və Rusiya ilə münasibətlərin nəzərə alınmaması hesabına baş verməməlidir.

Mərkəzi Asiyada yeni güc balansı formalaşır

Ekspert Avropa İttifaqının da Mərkəzi Asiyaya marağını artırmasının regionun beynəlxalq siyasətdəki mövqeyini daha da gücləndirdiyini bildirib.

Onun sözlərinə görə, Avropa ölkələri Rusiya ilə yaşanan gərginlikdən sonra enerji mənbələrini və nəqliyyat imkanlarını şaxələndirməyə çalışırlar. Kritik minerallara çıxış, təmiz enerji investisiyaları və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyi Avropanın regionla münasibətlərində əsas istiqamətlərə çevrilib.

Eylem Okumuş hesab edir ki, ABŞ-ın regionda davamlı mövqe qazanması yalnız sammitlərdə səsləndirilən bəyanatlardan deyil, real investisiyalardan və uzunmüddətli öhdəliklərdən asılı olacaq. Çinin iqtisadi üstünlüyü, Rusiyanın köklü əlaqələri və Mərkəzi Asiya ölkələrinin öz prioritetləri Vaşinqtonun fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdıran əsas amillərdir.

Ekspertin qənaətinə görə, region dövlətləri üçün əsas meyar hansı böyük gücün daha çox bəyanat verməsi deyil, hansının onların inkişafına, istehsal imkanlarına və müstəqil qərarvermə qabiliyyətinə real töhfə göstərməsidir.

O vurğulayıb ki, Türkiyə də bu yeni dövrdə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini nəqliyyat, istehsal və texnologiya layihələri vasitəsilə gücləndirməli, Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyət səmərəliliyini artırmalı və Xəzərdən keçən bağlantılarda rolunu inkişaf etdirməlidir.

Eylem Okumuşun fikrincə, qarşıdakı illərdə Mərkəzi Asiyada kimin daha çox təsirə malik olacağını yalnız sahib olunan resurslar müəyyən etməyəcək. Əsas amil region ölkələrinin etimadını qazana bilən, qarşılıqlı fayda təmin edən və uzunmüddətli münasibətlər quran aktorların fəaliyyəti olacaq.

Vüsalə


media-adspc

Bənzər xəbərlər