• Rəsul Mirhəşimli

Bu məqalə xalçaçı rəssam Fazil Abasquluzadənin Paşa Qəlbinura həsr etdiyi bədii-tematik əsərin ədəbi-bədii təhlilinə həsr olunub.

Azərbaycan xalça sənəti təkcə məişət əşyası deyil, milli yaddaşın, estetik düşüncənin və mənəvi dünyagörüşün daşıyıcısıdır. Əməkdar mədəniyyət işçisi, Beynəlxalq Rəssamlar Fondunun və Moskva Rəssamlar İttifaqının üzvü, xalçaçı rəssam Fazil Abasquluzadə tərəfindən 28 il əvvəl işlənmiş “Anam nur səsimdir” adlı süjetli bədii-tematik xalça əsəri bu ənənənin müasir təfəkkürlə sintez olunmuş parlaq nümunəsidir. Əsər oftalmoloq-cərrah, professor, şair Paşa Qəlbinur şəxsiyyətinə həsr olunmuş, onun elmi və poetik dünyasının bədii rəmzlər vasitəsilə xalça kompozisiyasında ifadəsidir.

50×50 sıxlıqla, yun saplardan, təbii boyalarla və 75 rəng çalarından istifadə edilməklə toxunan bu əsərin iplikləri rəssamın özü tərəfindən boyanıb. Xalça İradə və Rübabə bacıları tərəfindən toxunub, hazırda professorun ev muzeyində qorunub saxlanılır.

“Anam nur səsimdir” xalçası süjetli kompozisiya baxımından çoxqatlı semantik quruluşa malikdir. Mərkəzi hissədə Paşa Qəlbinurun portret obrazı təqdim olunur. Üst planda düşüncəli, poetik dünyanı simvolizə edən obraz, alt planda isə həkimlik missiyasını ifadə edən elementlər yer alır. Bu paralel təqdimat şəxsiyyətin iki əsas istiqamətini (elm və poeziyanı) vahid ideya ətrafında birləşdirir.

Kompozisiyanın yuxarı hissəsində nur, üfüq, səma və işıq elementləri şairin “nur” fəlsəfəsini simvollaşdırır. Aşağı hissədə isə tibbi atributlar və insan fiqurları onun göz həkimi kimi insanlara işıq bəxş edən missiyasına işarədir. Beləliklə, xalça ideya baxımından “nur” anlayışını həm fiziki (görmə), həm də mənəvi (idrak və söz) müstəvidə təqdim edir.

Əsərdə şairin şeirlərindən istifadə olunması xalçanı təkcə vizual deyil, həm də ədəbi mətn daşıyıcısına çevirir. Bu, Azərbaycan xalça sənətində nadir rast gəlinən söz və təsvir harmoniyasını özündə əks etdirən sintetik sənət nümunəsidir.

Əsərin bədii-estetik qatında Təbriz xalça məktəbinin təsiri açıq şəkildə müşahidə olunur. Təbriz məktəbinə xas olan zəngin nəbati ornamentika, incə xətli islimi və xətayi motivləri, simmetrik kompozisiya, ornamental haşiyələrin çoxqatlı quruluşu bu əsərdə ustalıqla tətbiq edilib.

Nəbati naxışlar (budaq, yarpaq, çiçək və həyat ağacı motivləri) həm təbiətə bağlılığı, həm də davamlılığı ifadə edir. Həyat ağacı obrazı burada ikiqat məna daşıyır, bir tərəfdən insan ömrünün və yaradıcılığının simvolu, digər tərəfdən isə nurun kökdən budaqlara yayılması ideyasıdır.

Haşiyə quruluşu klassik Təbriz üslubuna uyğun olaraq mərkəzi süjeti çərçivələyir və onu bədii baxımdan tamamlayır. Ornamentlərin sıxlığı və ritmik təkrarı əsərə monumental xarakter verir.

Xalçada milli həndəsi elementlər (romb, səkkizguşəli ulduz, çoxbucaqlı kompozisiya fraqmentləri) ornamental fonu zənginləşdirir. Bu elementlər kainatın harmoniyasını, insan və təbiət vəhdətini, kosmik nizam ideyasını
ifadə edir.

Həndəsi və nəbati elementlərin sintezi Azərbaycan xalçaçılıq ənənəsinin əsas xüsusiyyətlərindəndir və müəllif bu sintezi müasir süjetlə birləşdirərək klassika ilə müasirliyin harmoniyasını yaradır.

75 rəng çalarından istifadə olunması əsərin koloristik zənginliyini göstərir. Təbii boyalarla əldə edilmiş qırmızı, narıncı və qızılı tonlar nur və istilik ideyasını gücləndirir.

Qırmızı rəng həyat enerjisi və yaradıcılıq, qızılı ilahi işıq və mənəvi ucalıq,
mavi və bənövşəyi çalarlar düşüncə və poetik dərinlik simvolik məna yükü daşıyır.

Koloristik harmoniya kompozisiyanın emosional təsirini artırır və tamaşaçıda həm estetik, həm də mənəvi rezonans yaradır.

“Anam nur səsimdir” əsəri portret janrını aşaraq ideya-bədii manifest səviyyəsinə yüksəlir. Burada ana obrazı metaforik məna daşıyır, nurun, sözün, ilhamın başlanğıcı kimi təqdim olunur. Şairin yaradıcılıq dünyası ilə həkimin insanlara bəxş etdiyi işıq eyni fəlsəfi mərkəzdə birləşir.

Əsər bioqrafik məzmunu bədii rəmzlərlə ifadə edir, ədəbi mətni ornamental struktura daxil edir, milli sənət ənənəsini fərdi müəllif üslubu ilə zənginləşdirir.
Bu baxımdan xalça həm sənədli, həm də poetik xarakter daşıyır.

Fazil Abasquluzadənin “Anam nur səsimdir” xalçası Azərbaycan xalça sənətində süjetli-bədii kompozisiyanın yüksək nümunələrindən biridir. Əsər Təbriz məktəbinin nəbati ornamentikasını, milli həndəsi elementləri, zəngin koloristik palitranı, ədəbi mətnlə vizual sənətin sintezini vahid estetik sistemdə birləşdirir.

Bu xalça yalnız bir şəxsiyyətə ithaf deyil, nurun (həm fiziki, həm də mənəvi işığın) sənət dili ilə ifadə olunmuş fəlsəfəsidir. O, Azərbaycan xalçaçılıq sənətinin müasir dövrdə də dərin ideya-bədii potensiala malik olduğunu sübut edən dəyərli sənət abidəsidir.

Qeyd edək ki, Fazil Abasquluzadənin bu dəyərli əsəri milli sənət tariximizdə özünəməxsus yer tutur və gələcək nəsillər üçün həm estetik, həm də mənəvi örnəkdir.