• Rəsul Mirhəşimli

Keçmiş sovet diktatoru Stalinin türk xalqlarına qarşı başladığı təzyiqlər türk dilinə də öz təsirini göstərib. Türküstanın Orta Asiya adlandırılması və türk dilinin sıradan çıxarılması Stalinin amansız təşəbbüslərindən biri idi. Milli mənsubiyyətin təhrif edilməsi baxımından Azərbaycan türklərinə “Azəri” deyilməsi kimi yanlış fikirlər də ortaya çıxıb.

Bu ifadə necə yaranmış və məqsədi nə olub?

“Azəri” və “Azəri dili” ifadəsini ilk dəfə İranlı tarixçi Əhməd Kəsrəvi gündəmə gətirmişdir. Əhməd Kəsrəvi eyni zamanda “təmiz dil” ideyasını irəli sürən tarixçidir. O, fars dilinin, başda ərəb dili olmaqla, xarici təsirlərdən təmizlənməsi lazım olduğunu müdafiə etmişdir. 1921-ci ildə nəşr etdiyi “Azəri ya Zəban-e Bastan-e Azərbaycan” (“Azəri, yaxud Azərbaycanın qədim dili”) adlı əsərində azərbaycanlıların türk deyil, “Azəri” adlı ayrı bir millət olduqlarını iddia etmişdir. Kəsrəvi Azərbaycan dilinin türk dilləri ailəsinə aid olmadığını, “Azəri” dilinin İran mənşəli bir dil olduğunu irəli sürmüşdür. Buradakı əsas məsələ isə ondan ibarətdir ki, “Azərilər” İranda yaşayan azsaylı etnoqrafik bir qrup kimi təqdim olunur. Onların sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər göstərilsə də, ən böyük rəqəm belə 100 min nəfərdən artıq deyil. Bu qrupun dili farscadır və atəşpərəst ənənələrlə əlaqələndirilir.

Əhməd Kəsrəvinin əsas məqsədi Azərbaycan türklərinə “Azəri” deməklə onları türk köklərindən ayırmaq və azsaylı bir xalq adı ilə təqdim etmək olub.

Kəsrəvinin bu fikri zamanla həm Azərbaycanda, həm də İranda yaşayan türk xalqları arasında ciddi etirazlarla qarşılanmışdır. Azərbaycan türkləri özlərini tarixən və mədəni baxımdan türk xalqları ilə bağlı bir millət kimi tanıyır və bu, onların milli kimliyinin əsasını təşkil edir. Kəsrəvinin irəli sürdüyü “Azəri” terminologiyası isə bu kimliklə ziddiyyət təşkil edir.

Kəsrəvi yalnız “Azəri” məsələsini gündəmə gətirməmiş, eyni zamanda fars dilinin “təmizlənməsi” ideyasını da irəli sürmüşdür. O, fars dilinin, xüsusilə ərəb dili olmaqla, xarici təsirlərdən azad edilməli olduğunu müdafiə etmişdir.

Kəsrəvinin “Azəri” ifadəsini ortaya atması yalnız dil və mədəniyyət məsələsi ilə məhdudlaşmır. Bu fikir eyni zamanda Azərbaycan türklərinin milli kimliyi və özünüifadəsi ilə bağlı ciddi siyasi məsələni də ortaya qoyur.

Əhməd Kəsrəvinin “Azəri” terminini irəli sürməsi yalnız dil və mədəniyyət məsələsi deyil, həm də Azərbaycan xalqının milli kimliyinə və tarixi irsinə müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. Onun ideyaları bu gün də mədəniyyət və kimlik mövzularında müzakirələrə səbəb olur. Lakin zaman keçdikcə Azərbaycan xalqı öz türk kimliyini, mədəniyyətini və dilini qoruyub saxlamağa və inkişaf etdirməyə davam etmişdir.

Azərbaycan türklərinə “Azəri” deyilməsinin yanlış olması dil və etnik kimlik məsələləri baxımından mühüm mövzudur. Əslində “Azəri” sözü Azərbaycan xalqının etnik kimliyini təhrif edir. Çünki bu söz eyni zamanda İranın Azərbaycan bölgəsində yaşayan müxtəlif qrupları ifadə etmək üçün də istifadə olunur.

Azərbaycan türkləri isə türk dilinin oğuz qrupuna aid milli kimliyə malikdirlər. Azərbaycan türklərini “Azəri” adlandırmaq bir millətin adını təhrif etmək deməkdir.