Rəsul Mirhəşimli

Belə bir deyim var: “Həqiqət ayaqqabılarını geyinənə qədər yalan dünyanı üç dəfə dolaşar”.

Yalanın cəmiyyətdə yaratdığı problemlər nələrdir? Davamlı olaraq yalan danışmaq insan xarakterində hansı mənfi dəyişikliklərə səbəb olur? Bu məqalədə cəmiyyətdə mənfi təsirlər yarada bilən bu mövzuya toxunmağa çalışacağıq.

Yalanın insan xarakterində yaratdığı mənfi xüsusiyyətlər, cəmiyyətə vurduğu zərərlər və mənəvi deqradasiya əsrlər boyu alimlərin və filosofların diqqətini çəkən məsələlərdən biri olub. Yalan yalnız fərdin özünə deyil, ətrafındakı insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə böyük zərər vurur. Hər dövrdə olduğu kimi, dinimizdə də bu, zərərli vərdiş kimi qiymətləndirilmiş və ondan uzaq durmaq tövsiyə olunub.

İnsan təbiətində doğruluğa meyl olsa da, bəzən müxtəlif səbəblərdən, cəmiyyətin müəyyən qaydalarına zidd hərəkət etmək və ya şəxsi maraqlarını qorumaq məqsədilə bu zərərli vərdişə müraciət edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, davamlı olaraq yalan danışmaq zaman keçdikcə insan xarakterində mənfi dəyişikliklərə səbəb olur. Yalan danışmaq insanın özünə olan inamını azaldır və etibar hissinin itirilməsinə gətirib çıxarır. Bundan əlavə, insan zamanla həqiqəti ayırd etmək qabiliyyətini itirərək, həqiqətlə yalan arasındakı sərhədi zəiflədir. Bu isə mənəvi deqradasiyaya, daxili çətinliklərə və ətrafındakı insanlarda dəyərsizlik hissinin yaranmasına səbəb ola bilər.

Yalanın cəmiyyətə vurduğu ən böyük zərər əslində etimadın və doğruluğun zədələnməsidir. Cəmiyyətin təməlini təşkil edən etibar, doğruluq və şəffaflıq yalan danışan bir insan tərəfindən yalnız özünə deyil, yaxınlarına, dostlarına, iş yoldaşlarına və bütövlükdə cəmiyyətə də zərər vurur. İnsanlar arasında etimadın itirilməsi sosial münasibətlərin zəifləməsinə və hüquqi pozuntularla nəticələnə bilər. Cəmiyyətin inkişafı və insanların həmrəylik içində yaşaması üçün bu etimadın qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həqiqətə qarşı yaranan inamsızlıq və şübhə insanları bir-birindən uzaqlaşdırır və cəmiyyətdə qütbləşmələrə səbəb ola bilər.

Yalan danışmaq insanın mənəvi inkişafına da ciddi zərər vurur. İnsanlar yalanı mütəmadi olaraq təkrarladıqca, vicdanları zədələnir və mənəvi dəyərləri zəifləyir. Fərdin daxili səmimiyyəti, doğrunu və əxlaqı dərk etmək duyğusu getdikcə zəifləyir. Bu da mənəvi aşınmanın bir formasıdır. Dinimiz də bunu çox aydın şəkildə vurğulayır. Yalan danışan insanın vicdanı korlaşır, əxlaqı zəifləyir və nəticədə bu, onun daxili və xarici dünyasında dərin boşluqlar yaradır.

İslam dinində yalan danışmaq qəti şəkildə qadağan edilir. Qurani-Kərimdə “Yalan danışdıqları üçün onlar şiddətli bir əzaba düçar olacaqlar!” (Bəqərə, 10-cu ayə) buyurulur. Müsəlmanlar üçün doğru danışmaq Allahın razılığını qazanmaq baxımından mühüm əxlaq qaydasıdır. Peyğəmbərimiz (s) də hədislərində yalanın günah olduğunu və müsəlmanın onu həyatından uzaqlaşdırmalı olduğunu bildirmişdir. İnsan doğru danışmağa çalışmalı və yalanın fərdi və ictimai mənfi təsirlərini anlamalıdır.

Yalanla bağlı Azərbaycan xalqının çoxlu xalq deyimləri və atalar sözləri vardır. Məsələn, “Yalancının evi yandı, heç kim inanmadı”, “Yalan ayaq tutar, amma yeriməz” sözləri yalanın nə qədər cəlbedici görünsə də, sonda üzə çıxacağını və insanı bədbəxt edə biləcəyini ifadə edir. Atalarımız doğru danışmağı tövsiyə edib, yalanın insanın əxlaqına və həyatına vurduğu zərəri vurğulayıblar.

Bundan əlavə, böyük alimlərdən Konfutsi belə deyir: “Doğru söz demək əslində ən böyük cəsarətdir”. Platon isə “Yalanın ən böyük zərəri cəmiyyətin dəyərlərinə vurduğu zərərdir” deyə qeyd edib. Bu fikirlər yalanın yalnız fərdi deyil, həm də cəmiyyəti zədələyən, sosial strukturları və insanlar arasındakı münasibətləri pozan bir vərdiş olduğunu göstərir.

Yalanın insan xarakterində yaratdığı mənfi xüsusiyyətlər, cəmiyyətə vurduğu zərərlər və mənəvi aşınma hər bir insanın öz əxlaqını qorumasının və doğru danışmasının əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir. Dinimiz və alimlər bu məsələyə ciddi yanaşaraq yalanın insanlar və cəmiyyət üçün nə qədər təhlükəli olduğunu müxtəlif vasitələrlə vurğulayıblar. İnsan yalnız doğru yolda və səmimi şəkildə həyatını qurarsa, həm özünü, həm də ətrafındakı insanları mənfi təsirlərdən qoruya bilər.