Rəsul Mirhəşimli

Müasir cəmiyyətdə bir-birimizi ittiham etməkdən, başqalarının səhvlərini tapmağa çalışmaqdan və daha çox tənqid etməkdən başqa, çox vaxt bir-birimizi sevməyə və anlamağa vaxt tapa bilmirik. Bu vəziyyət yalnız fərdi münasibətlərdə deyil, eyni zamanda, daha geniş sosial strukturlarda da özünü göstərir. Cəmiyyət olaraq bir-birimizi anlamaq, səhvlərimizi qəbul etmək və qarşılıqlı empatiya qurmaq əvəzinə, başqalarını ittiham etmək və mühakimə etmək daha asan və daha çox qəbul edilən davranışa çevrilib. Bu davranış yalnız sosial münasibətlərə zərər vurmur, həm də cəmiyyətdə mənəvi və psixoloji tənəzzülə səbəb olur.

İnsanlar çox vaxt daxili narahatlıqlarını, narazılıqlarını və məyusluqlarını başqalarına yönəldərək müvəqqəti olaraq rahatlamağa çalışırlar. Lakin bu, uzunmüddətli perspektivdə yalnız onların psixoloji vəziyyətini pisləşdirir və daha böyük daxili ziddiyyətlərə səbəb olur. Çünki ittiham etmək insanın yalnız ətrafındakı insanları tənqid etməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda, özünü başqaları ilə müqayisə edərək daha “doğru” və “yaxşı” olduğunu sübut etmək istəyi ilə də əlaqəlidir. Bu isə insanı daha çox stress və gərginlik altında qoyur və nəticədə depressiya və narahatlıq kimi psixoloji problemlərə gətirib çıxara bilər.

Digər tərəfdən, ittiham mədəniyyəti cəmiyyətin sosial strukturunu zəiflədir və qarşılıqlı etimadı aradan qaldırır. İnsanlar bir-birlərinə olan inamlarını itirir və bu da qarşılıqlı münasibətlərdə ciddi anlaşılmazlıqların və narazılıqların yaranmasına səbəb olur. Hətta kiçik sosial qruplarda belə hər kəsin bir-birini ittiham etməsi və öz fikrini “doğru” hesab etməsi cəmiyyətdə sağlam dialoqun və qarşılıqlı anlaşmanın qarşısını alır.

İttiham və başqalarını günahlandırmaq yalnız psixoloji və sosial problemlərə səbəb olmur, eyni zamanda empati çatışmazlığına da gətirib çıxarır. İnsanlar daha çox öz mövqelərini təsdiqləməyə çalışdıqca, digər insanların hisslərini və baxışlarını anlamaqda çətinlik çəkirlər. Empatiya insanın qarşısındakı insanı olduğu kimi anlamaq və onun hisslərini duymaq bacarığıdır. Lakin cəmiyyətimizdə empati çatışmazlığı getdikcə daha çox özünü göstərir. Çünki biz çox vaxt başqalarının səhvlərini və yanlışlarını tapmağa o qədər fokuslanırıq ki, öz səhvlərimizi qəbul etməkdə çətinlik çəkir və qarşımızdakı insanı anlamağa heç bir fürsət vermirik.

Empatiya qarşılıqlı anlaşma və hörmətə əsaslanır. Lakin empati çatışmazlığının olduğu cəmiyyətdə insanlar daha sərt reaksiyalar verir, tənqid edir və ittiham edirlər. Bu isə sosial münasibətlərin zəifləməsinə, insanların daha çox təcrid olunmasına və psixoloji tənhalığa gətirib çıxarır. İnsanlar bir-birlərindən uzaqlaşır, daha az ünsiyyət qurur və çox vaxt yalnız öz maraqlarını düşünürlər.

Sosial media və rəqəmsal platformalar da ittihamların miqyasını daha da genişləndirir. Bu gün insanlar öz düşüncələrini və fikirlərini başqaları ilə bölüşmək üçün sosial şəbəkələrdən istifadə edirlər. Lakin bu platformalarda şəxsiyyətlərin anonimləşməsi insanlar arasında empatiya qurmağı daha da çətinləşdirir. Sosial media eyni zamanda daha sərt münasibətlərə, kəskin tənqidlərə və bəzən nifrət dolu paylaşımlara da səbəb olur. Anonimlik cəmiyyətdə sərt reaksiyaların ortaya çıxmasına gətirib çıxarır; insanlar daha tez “haqlı” olduqlarını sübut etməyə çalışır və qarşı tərəfi nə qədər ittiham edə bilirlərsə, bir o qədər üstün olduqlarını düşünürlər.

Bu vəziyyət yalnız fərdi münasibətlərdə deyil, həm də ictimai səviyyədə ciddi problemlərə səbəb olur. Sosial mediada yayılan bu tənqid və ittihamlar hətta real həyatda sosial qarşıdurmalara da gətirib çıxara bilər. İnsanlar çox vaxt emosional zəkadan məhrum şəkildə başqalarının nə düşündüyünü və nə hiss etdiyini anlamağa çalışmırlar. Bu isə daha çox qarşıdurma və anlaşılmazlıqların yaranmasına səbəb olur.

Müasir cəmiyyətin qarşılaşdığı bu problemləri aradan qaldırmaq üçün ilk növbədə empatiya və anlayış mədəniyyəti formalaşdırmaq lazımdır. Bu məqsədlə sosial ədalət və emosional təhsil məsələləri cəmiyyətin təhsil və sosial strukturlarında prioritet olmalıdır. İnsanların yalnız intellektual deyil, həm də emosional bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi vacibdir. Empatiya və qarşılıqlı anlaşma bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi ittiham davranışlarını zəiflədə və insanlar arasında daha müsbət münasibətlərin formalaşmasına kömək edə bilər.

Bundan əlavə, sosial ədalət prinsiplərinin gücləndirilməsi də çox vacibdir. İctimai münasibətlərin düzgün şəkildə qurulması, sosial bərabərsizliyin azaldılması və insanların hüquq və azadlıqlarının qorunması cəmiyyətdə daha sağlam və empatik mühitin formalaşmasına kömək edə bilər. İnsanların bir-birlərinə daha anlayışlı, əməkdaşlığa meyilli və tolerant şəkildə yanaşması üçün kollektiv dəyişiklik lazımdır.

Nəticə etibarilə, ittiham və empati çatışmazlığı müasir cəmiyyətdə qarşılaşdığımız ən ciddi problemlərdən biridir. Bu vəziyyət yalnız fərdi münasibətlərə zərər vurmur, həm də sosial bağlara və kollektiv psixoloji sağlamlığa mənfi təsir göstərir. Empatiya və anlayış mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi cəmiyyəti daha sağlam, güclü və müsbət istiqamətdə dəyişə bilər. İnsanların bir-birlərini anlamağa, öz səhvlərini qəbul etməyə və qarşılıqlı münasibətlərini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş yanaşması cəmiyyətin daha yaxşı gələcəyə doğru irəliləməsinə imkan verə bilər. Bu dəyişiklik yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də kollektiv səylərlə həyata keçirilməlidir. Hər kəsin daha anlayışlı və empatik cəmiyyətin qurulmasına töhfə verməsi vacibdir.