ABŞ və İsrailin İrana qarşı yeni hərbi əməliyyatlara başlaması ehtimalı sülh razılaşmasının əldə olunmasından daha real görünür.

ERAmedia-nın məlumatına görə, hərbi ekspert Səxavət Məmməd hesab edir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu həm siyasi maraqlar, həm də daxili seçki təzyiqləri səbəbindən İranla qarşıdurmanı yenidən alovlandıra bilərlər.

Ekspertin fikrincə, ABŞ və İsrail indiyədək İrana qarşı qarşıya qoyduqları əsas hədəflərin heç birinə tam nail ola bilməyiblər. İranın siyasi, dini və hərbi rəhbərliyinə ağır zərbələr endirilsə də, ölkə müqavimətini davam etdirib və danışıqlarda mövqeyindən geri çəkilməyib.

Səxavət Məmməd qeyd edib ki, İranda hakimiyyət dəyişikliyi baş verməyib, uranın zənginləşdirilməsi və ballistik raket proqramı ilə bağlı məsələlər həllini tapmayıb. Onun sözlərinə görə, bəzi ekspertlərin İranın nüvə silahına sahib olması ilə bağlı iddiaları da narahatlığı artırır. Bununla belə, İranın nüvə silahı əldə etdiyi barədə iddialar təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilməməlidir.

Ekspert İranın Müdafiə Nazirliyində raket sənayesinə cavabdeh şəxsin rəhbər vəzifəyə gətirilməsini də Tehranın raket proqramına strateji əhəmiyyət verməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirib.

O bildirib ki, İranın regiondakı müttəfiq qüvvələri də tamamilə sıradan çıxarılmayıb. Husilər, Livandakı Hizbullah və İraqdakı silahlı qruplaşmalar regionda öz təsirlərini qorumağa çalışırlar. Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginlik isə qlobal enerji bazarları və beynəlxalq ticarət üçün ciddi risklər yaradır.

Səxavət Məmmədin fikrincə, İran da qarşıdurmada qarşıya qoyduğu bütün məqsədlərə çata bilməyib. Tehranın Dəməşq, Bağdad və Beyrut üzərindən formalaşdırmağa çalışdığı regional təsir xətti əvvəlki mövqelərini itirib. Suriyada baş verən dəyişikliklər İranın mövqelərini zəiflədib, Livanda “Hizbullah”ın fəaliyyəti davam etsə də, ölkə ciddi təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşib.

Ekspert hesab edir ki, İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ hərbi bazalarına endirdiyi zərbələr də Vaşinqtonun regiondakı hərbi mövcudluğunu tamamilə aradan qaldırmayıb. ABŞ-nin hərbi infrastrukturu müəyyən zərər görsə də, regiondakı mövcudluğu davam edir.

Onun qənaətinə görə, tərəflərin qarşılıqlı tələbləri və mövqeləri arasında ciddi ziddiyyətlər olduğundan, yaxın perspektivdə hərtərəfli sülh sazişinin əldə olunması çətin görünür.

“Belə olan təqdirdə, sülhdən yox, yalnız münaqişənin dondurulmasından söhbət gedə bilər”, – deyə ekspert bildirib.

Səxavət Məmməd Rusiya-Ukrayna müharibəsinin də oxşar ssenari üzrə inkişaf edə biləcəyini düşünür. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın müharibənin başlanğıcında irəli sürdüyü tələblər tam şəkildə reallaşmayıb. Ukrayna ərazilərinin bir hissəsinin Rusiya tərəfindən işğal altında saxlanılması da Kiyevin həmin əraziləri Rusiya ərazisi kimi tanıması demək deyil.

Ekspert vurğulayıb ki, tərəflərin əsas məsələlərdə razılığa gələ bilməməsi münaqişənin dondurulmasına gətirib çıxara bilər. Lakin bu, uzunmüddətli sülhün təmin olunması anlamına gəlmir.

Səxavət Məmməd hesab edir ki, hazırda dünyada baş verən münaqişələri Üçüncü Dünya müharibəsinin əlamətləri kimi qiymətləndirənlər var. Münaqişələr köklü həllini tapmadan dondurularsa, gələcəkdə daha genişmiqyaslı müharibələrin baş verməsi riski aradan qalxmayacaq.

Hərbi ekspertin fikrincə, ABŞ və İsrail hərbi əməliyyatlar və iqtisadi sanksiyalar vasitəsilə İranda istədikləri nəticəni əldə edə bilməyiblər.

O bildirib ki, İran və Rusiya üçüncü ölkələr vasitəsilə ticarət, kölgə tanker donanması, SWIFT sistemindən kənar maliyyə mexanizmləri və enerji resurslarının güzəştli qiymətlərlə satışı kimi üsullardan istifadə edərək sanksiyaların təsirini qismən azalda bilirlər.

Bununla belə, ekspert vurğulayıb ki, sanksiyalar dövlət hakimiyyətini tam çökdürməsə də, inflyasiya və sosial-iqtisadi problemlər İran rəhbərliyinə daxili təzyiqi artırır.

Səxavət Məmməd hesab edir ki, ABŞ və İsrail dövlətləri hərbi baxımdan məğlub olmasalar da, İranla qarşıdurma Donald Tramp və Benyamin Netanyahu üçün siyasi problemlər yaradıb.

Ekspertin fikrincə, hər iki liderin daxili siyasi mövqeləri və seçki perspektivləri İranla bağlı qərarlarına təsir göstərə bilər. O, mümkün yeni hücumların həm də əvvəlki hərbi əməliyyatlardan gözlənilən nəticələrin əldə edilməməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini düşünür.

Səxavət Məmmədin qənaətinə görə, İranın dini hakimiyyəti mövqeyini qoruyub saxlayıb, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) ölkə daxilində təsiri isə daha da arta bilər. Bu vəziyyət gələcəkdə Tehranın daha sərt mövqe nümayiş etdirməsi ehtimalını artırır.

Hərbi ekspertin fikrincə, mümkün yeni hücumlar zamanı ABŞ və İsrail İranın hərbi obyektləri ilə yanaşı, ölkənin iqtisadi və strateji infrastrukturuna qarşı təzyiqləri də artıra bilərlər.

Onun ehtimalına görə, enerji istehsalı və təchizatı, neft-qaz infrastrukturu, nəqliyyat-logistika şəbəkələri, elektrik sistemləri və telekommunikasiya obyektləri mümkün hədəflər sırasında ola bilər.

Ekspert xatırladıb ki, əvvəlki hərbi əməliyyatlar zamanı da mülki obyektlərə zərər dəyməsi ilə bağlı məlumatlar yayılıb. Onun fikrincə, belə zərbələrin genişləndirilməsi İranın iqtisadi və hərbi imkanlarına əlavə təzyiq göstərə bilər.

Bununla yanaşı, mülki infrastruktura hücumların beynəlxalq humanitar hüquq baxımından ciddi nəticələri ola bilər. Bu obyektlərin hərbi hədəf hesab edilməsi konkret şəraitdən və beynəlxalq hüququn tələblərindən asılıdır.

Səxavət Məmməd İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin mümkün yeni hücumlarla bağlı açıqlamasına da diqqət çəkib. Nazir hücum baş verəcəyi təqdirdə İranın da “yarımçıq qalan işləri” olduğunu bildirib.

Ekspert bu ifadəni Tehranın mümkün cavab tədbirləri ilə əlaqələndirərək bir neçə ssenarinin nəzərdən keçirilə biləcəyini deyib.

Onun fikrincə, İran uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsini silah üçün tələb olunan səviyyəyə yaxınlaşdıra və nüvə proqramı ilə bağlı daha sərt qərarlar verə bilər. Lakin uranın 90 faizə qədər zənginləşdirilməsi özlüyündə nüvə silahının yaradılması demək deyil. İranın nüvə silahına sahib olması barədə də təsdiqlənmiş məlumat yoxdur.

Ekspertin ehtimalına görə, yeni qarşıdurma zamanı İran İsrailin hərbi obyektlərinə zərbələrin intensivliyini artıra, iqtisadi və enerji infrastrukturlarını da hədəfə ala bilər. O, İsrailin Dimona şəhəri yaxınlığındakı nüvə obyektinin də potensial eskalasiya riskləri kontekstində gündəmə gələ biləcəyini qeyd edib.

Səxavət Məmməd həmçinin Yəməndəki husilərin, İraq və Suriyadakı İranmeyilli silahlı qruplaşmaların ABŞ-nin regiondakı hərbi bazalarına və Qırmızı dənizdəki ticarət marşrutlarına qarşı hücumlarını intensivləşdirməsi ehtimalını istisna etməyib.

Ekspert internet kabelləri və digər kommunikasiya infrastrukturlarına mümkün hücumları da regional qarşıdurmanın genişlənməsi riskləri sırasında sadalayıb.

Səxavət Məmmədin qənaətinə görə, ABŞ, İsrail və İran arasında qarşıdurmanın yenidən alovlanması Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatların miqyasını genişləndirə bilər.

Ekspert hesab edir ki, tərəflərin əvvəlki mərhələdə əsas məqsədlərinə tam nail ola bilməməsi, qarşılıqlı etimadsızlıq və sərt tələblər yeni toqquşma riskini artırır.

Onun fikrincə, münaqişə dayandırılsa belə, tərəflərin əsas ziddiyyətləri aradan qaldırılmadığı təqdirdə, əldə ediləcək razılaşma davamlı sülh deyil, müvəqqəti fasilə xarakteri daşıya bilər.

Vural