Azərbaycan musiqi tarixində özünəməxsus yeri olan, repressiya qurbanına çevrilmiş pianoçu və maarifçi Xədicə Qayıbovanın anım günüdür.

ERAmedia xəbər verir ki, 1893-cü ildə anadan olan sənətkar 1938-ci ildə sovet repressiyalarının qurbanı olub, saxta casusluq ittihamı ilə güllələnib.

Xədicə Qayıbova Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynayan qadın ziyalılardan biri idi. O, yalnız istedadlı pianoçu kimi deyil, həm də maarifçilik fəaliyyəti, milli musiqiyə bağlılığı və dövrün mədəni həyatında iştirakı ilə tanınırdı.

Onun yaşadığı ev dövrün tanınmış musiqi xadimlərinin görüş yerinə çevrilmişdi. Üzeyir Hacıbəyov, Hüseynqulu Sarabski və Bülbül kimi sənətkarlar Xədicə xanımın təşkil etdiyi musiqi məclislərində iştirak edirdilər. Bu məclislər Azərbaycanın musiqi mühitində yaradıcı fikir mübadiləsi və sənətkarlar arasında ünsiyyət baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.

Məlumatlara görə, görkəmli xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev də Xədicə Qayıbovanın istedadına və ziyalılığına böyük hörmət bəsləyib. Onun sənətinə verilən dəyərin ifadəsi olaraq Xədicə xanıma üzərində öz portreti olan servis və qiymətli brilyant üzük hədiyyə etdiyi bildirilir.

Lakin sənətkarın həyat yolu sovet hakimiyyətinin repressiya siyasəti ilə kəskin şəkildə dəyişdi. 1920–1930-cu illərdə Azərbaycanda ziyalılara qarşı genişlənən təqiblər Xədicə Qayıbovanın ailəsindən də yan keçmədi.

Onun həyat yoldaşı Nadir Qayıbov “xalq düşməni” ittihamı ilə həbs edildi. Sonradan ailə həyatı quran Xədicə xanımın ikinci həyat yoldaşı Rəşad Qayıbov da repressiyaların hədəfinə çevrildi. 1933-cü ildə həbs edilən Rəşad Qayıbov təqsiri sübuta yetirilmədiyi üçün azadlığa buraxılsa da, 1937-ci ildə yenidən həbs olundu və geri qayıtmadı.

Xədicə Qayıbovanın özü də iki dəfə həbs təhlükəsi ilə üzləşdi. 1933-cü ildə casusluqda və türkçülük ideyalarını yaymaqda ittiham edilən sənətkar üç ay həbsdə saxlanıldıqdan sonra ona qarşı kifayət qədər sübut olmadığı üçün azad edildi. Ancaq bu, onun təqiblərdən xilas olması demək deyildi.

1937–1938-ci illərdə repressiyaların daha da şiddətlənməsi ilə Xədicə xanım yenidən həbs olundu. O, sovet hakimiyyəti tərəfindən casusluqda ittiham edilərək ölüm hökmünə məhkum edildi və 1938-ci ildə güllələndi.

Xədicə Qayıbovanın xarakterini və sənətə bağlılığını əks etdirən ən təsirli xatirələrdən biri inqilabçı Sultan Məcid Əfəndiyevin həyat yoldaşı Zivər Əfəndiyevaya məxsusdur. O, repressiya illərində həbsxanada Xədicə xanımla eyni kamerada olduğunu yazırdı.

Zivər Əfəndiyevanın xatirələrinə görə, Xədicə Qayıbova həbsxana şəraitində belə iradəsini qoruyur, bəzən mahnı zümzümə edir, rəqs edirdi. O, gələcəklə bağlı ümidini itirmədiyini bildirir, hətta sürgünə göndəriləcəyi təqdirdə belə orada musiqi klubu yaratmaq istədiyini deyirdi.

Bu xatirə sənətkarın musiqiyə münasibətini və ağır şəraitdə belə mənəvi gücünü qorumaq əzmini əks etdirir. Onun üçün musiqi yalnız peşə deyil, həm də həyatın çətinliklərinə qarşı dayaq idi.

Xədicə Qayıbovanın taleyi repressiya illərində Azərbaycan ziyalılarının üzləşdiyi faciələrin bariz nümunələrindən biridir. İstedadı, maarifçilik fəaliyyəti və milli mədəniyyətə verdiyi töhfələrə baxmayaraq, o, siyasi ittihamların qurbanına çevrildi.

Sonradan bəraət alan Xədicə Qayıbovanın adı Azərbaycan musiqi tarixində repressiyaların susdura bilmədiyi istedadlardan biri kimi yaşayır. Onun həyat hekayəsi bir tərəfdən milli mədəniyyətimizin zənginliyini, digər tərəfdən isə sovet repressiyalarının insan talelərinə vurduğu ağır zərbəni xatırladır.

Əli Fərhad