Rəsul Mirhəşimli

“Bəşəri eşq taxta qılınca bənzəyir. İlahi eşq isə polad qılıncdır. Uşaq taxta qılıncla oynaya-oynaya böyüyür və nəhayət polad qılıncı əlinə almağa layiq olur. İnsan da əvvəlcə bəşəri eşqlə məşğul olur; eşqin mahiyyətini dərk etdikdən sonra isə ilahi eşqə yönəlir”.

Eşq Şərq sivilizasiyasında və təsəvvüf ədəbiyyatında ən mühüm anlayışlardan biridir. Təsəvvüf düşüncəsində eşq iki yerə ayrılır: bəşəri eşq və ilahi eşq. Bəşəri eşq insanın dünyəvi istəklərindən doğan, həyatın müxtəlif təcrübələri və insani duyğularla bağlı olan sevgidir. İlahi eşq isə Allaha duyulan sevgi və məhəbbət olub, insanın öz həqiqi varlığını tapması və ruhunun mahiyyətini dərk etməsi yolunda çatdığı ali mərhələdir.

“Bəşəri eşq taxta qılınc kimidir” ifadəsində taxta qılınc məcazi məna daşıyır və onun zəifliyini, məhdudluğunu ifadə edir. Bəşəri eşq insanın gündəlik həyatına, təbii və bəzən də keçici hisslərinə bağlıdır. Taxta qılınc uşağın oynadığı bir oyuncağa bənzəyir. İnsan bəşəri eşq vasitəsilə dünya ilə münasibətlərini qurur, sevinc və kədərlərini yaşayır. Bu, inkişafın ilkin mərhələsidir. İnsan bəşəri eşq sayəsində özünü tanıyır, duyğularının incəliklərini kəşf edir və həyatın zəif tərəflərini dərk etməyə başlayır.

Şərq təsəvvüf ədəbiyyatında bəşəri eşqə müsbət yanaşılır. Bu eşq insanın həm özünə, həm də başqalarına qarşı sevgi və mərhəmət hisslərini ifadə edir. Mövlana Cəlaləddin Ruminin düşüncələrində də insanın bəşəri eşqlə tanış olması, özünə və başqalarına şəfqət göstərməsi təqdir olunan bir haldır. Bu, mənəvi yolçuluğun başlanğıcıdır. İnsan bu sevgini yaşayaraq kamilləşir və daha uca eşqə doğru istiqamət alır.

“İlahi eşq polad qılınc kimidir” təşbehi isə onun qüdrətini və əbədiliyini simvolizə edir. İlahi eşq insan ruhunun ən ali həqiqəti axtarması, Allah sevgisində kamilləşməsi deməkdir. Bu eşq zaman və məkan sərhədlərini aşır, insanı hər şeydən daha dərin və sonsuz bir bağlılığa aparır. Polad qılıncı yalnız mənəvi cəhətdən saflaşmış və kamillik zirvəsinə yüksəlmiş insan daşıya bilər.

Şərq təsəvvüfünün böyük mütəfəkkirlərindən olan Mühyiddin İbn Ərəbi ilahi eşqi “ruhların sevgisi” kimi təsvir edir. Onun fikrincə, bütün varlıq Allahın qüdrəti ilə yaradılmışdır və hər şey Onun sevgisi ilə birləşir. Bu baxış ilahi eşqin yalnız insanın daxili aləmində deyil, bütün kainatda mövcud olan ilahi bir qüvvə olduğunu göstərir. İnsan bəşəri eşqlə başladığı mənəvi yolda özünü tanıyır, Allahın sevgisinə yaxınlaşır və ilahi eşqi dərk etməyə çalışır. İlahi eşq insanın davranışlarını saflaşdırır və onu mənəvi kamilliyin zirvəsinə yüksəldir.

Bəşəri eşq insanın emosional və mənəvi inkişafını təmin edən mühüm bir mərhələdir. Lakin bu, yolun yalnız başlanğıcıdır. İnsan bəşəri eşq vasitəsilə daxili aləmini kəşf edir, digər insanlarla münasibətlər qurur və hisslərini daha dərindən anlamağa başlayır. Ancaq bütün bunlar ilahi eşqə aparan yolun hazırlıq mərhələsidir. İlahi eşqə çatan insan artıq özünü yalnız bəşəri hisslərlə məhdudlaşdırmır; o, Allahın varlığında və sevgisində öz həqiqi mahiyyətini tapır.

Həzrət Mövlana buyurur: “Eşq ruhun ağlaması, nəfsin isə susmasıdır”. Bu fikir bəşəri eşqdən nəfsin və dünyəvi arzuların hökmranlığından qurtulub ilahi eşqin saf sevgisinə keçidi ifadə edir. İlahi eşqə yönələn insan artıq hər şeydə Yaradanın təcəllisini görür. Bu anlayış cüzi iradənin külli iradə içində əriməsi və Allahın iradəsinə təslim olması deməkdir. İlahi eşq insanı öz həqiqi mənliyini kəşf etməyə və Yaradanına yaxınlaşmağa sövq edir.

Bəşəri və ilahi eşqin bir-birini tamamladığını söyləmək mümkündür. Bəşəri eşq insanın əxlaqını və şəxsiyyətini formalaşdırır, ilahi eşq isə onun mənəvi varlığının ən ali mərhələsini təmsil edir. İnsan əvvəlcə bəşəri eşqlə ilk addımlarını atır, daha sonra isə ilahi eşqə doğru irəliləyir. Şərq təsəvvüfünün böyük mütəfəkkirləri bu prosesi “səyahət” və ya “məqamlar yolu” adlandırırlar. Bu yol insanın özünü, həyatın mənasını dərk etməsi və Yaradanına yaxınlaşması ilə tamamlanır.

İlahi eşq insanın həyatının mənasını tapdığı, öz varlığını Məşuqun varlığında əridərək kamilliyə qovuşduğu ən uca mərhələdir. Bəşəri eşq isə bu uzun və müqəddəs yolun ilk addımıdır. Bu iki eşqin vəhdəti insanın mənəvi yüksəlişi üçün zəruridir və hər biri digərini tamamlayaraq insanı həqiqətə aparır.