• Rəsul Mirhəşimli

Təsəvvüf ədəbiyyatında “zindan” sözü çox zaman simvolik məna daşıyır və həqiqi mənada həbsdən daha çox insanın daxilindəki maneələrə və mənəvi qaranlığa işarə edir. Bu, insanın nəfsinin əsarəti altında qalması və ilahi məqsədlərdən uzaq düşməsi ilə bağlıdır. Zindan özünü azad hiss etməyən, mənəvi paklığa və ruhi azadlığa həsrət qalan insanın halını təsvir edir. İslam dünyasının, xüsusilə təsəvvüf məktəbinin ən mühüm simvollarından biri olan bu anlayış həm Qurani-Kərim ayələrində, həm də böyük mütəfəkkirlərin şeirlərində və hikmətli sözlərində əksini tapmışdır.

Təsəvvüf ədəbiyyatında zindan dünya ilə sıx bağlı şəkildə təqdim olunur. Dünya insanın mənəvi hədəflərindən uzaqlaşdığı, nəfsin aldatmalarına məruz qaldığı məkan kimi təsvir edilir. İnsan təbiəti etibarilə ruhi azadlıq axtaran bir varlıqdır və bu, onun daxili aləminin zənginliyi və müqəddəsliyi ilə bağlıdır. Bu baxımdan dünya bir növ “zindan” hesab olunur. İnsanın nəfsinə tabe olması onu maddi aləmə bağlayır və bu da onun mənəvi azadlığını məhdudlaşdırır.

Hz. Əli (ə) bir çox hikmətli kəlamlarında dünyanı zindanla müqayisə edərək onun insanı əsl məqsədindən və ilahi həqiqətlərdən uzaqlaşdırdığını vurğulayır. Hz. Əli (ə) buyurur: “Dünya mömin üçün zindandır”. Bu ifadə ilə o, möminin maddi dünyada qalmasının onun mənəvi inkişafına mane olan bir vəziyyət olduğunu bildirir. Dünyanın cazibələrindən olan var-dövlət, şöhrət və digər maddi nemətlər insanı mənəvi məqsədlərindən uzaqlaşdırır və onun ruhi bağlarını zəiflədir.

Azərbaycanın hürufi şairi İmadəddin Nəsimi də “Möminə Haqq dünyanı zindan dedi” misrası ilə bu düşüncəni təsdiqləyir və dünyanın yalnız maddi deyil, eyni zamanda mənəvi bir zindan olduğuna diqqət çəkir. Nəsimi insanın daxilindəki mənəvi boşluqları və ruhi zindanını aşaraq yalnız ilahi sevgiyə yönəlməsinin vacibliyini bildirir.

Mövlana Cəlaləddin Rumi də dünyanın məhdudiyyətləri və insanın mənəvi azadlığı haqqında dərin fikirlərini əsərlərində ifadə edib. O, dünyanı “qəfəs” kimi təsvir edərək insanın bu dünyada qalmasının onun ruhi inkişafını məhdudlaşdırdığını vurğulamışdır. Mövlana deyir: “Bu dünya qaldığın müddətcə qəfəsdir”. Buradakı qəfəs simvolu insanların nəfsin əsarəti altında olduqları zaman özlərini həqiqətən “azad” hiss etməmələrinin göstəricisidir. İnsan bu dünyada müvəqqəti olduğu üçün onun həqiqi azadlığı bu dünyadan ayrılıb ilahi həqiqətə doğru yönəlməsi ilə mümkündür.

Mövlanaya görə dünya və onun cazibələri sadəcə bir pərdədir, həqiqi azadlıq yalnız “dünyadan” azadlaşmaqla əldə olunur. Bu azadlıq insan ruhunu yüksəldərək onu Allahın sonsuz sevgisi və nuru ilə bağlayır.

Təsəvvüfün əsas məqsədi insanın mənəvi inkişafına və ruhi azadlığa çatmasıdır. Zindana bənzədilən bu dünya yalnız insanın nəfsini aşması və daxilində Allahla olan bağını gücləndirməsi ilə qırıla bilər. Təsəvvüf yolunda insanın daxili aləmində apardığı mübarizə və öz nəfsi üzərində qazandığı azadlıq onu “zindan”dan çıxararaq ilahi həqiqətə yaxınlaşdırır.

Təsəvvüf mütəfəkkirləri bu mənəvi azadlığa çatmaq üçün müxtəlif yollar və təlimlər göstərmişlər. Məsələn, zikr, dua, təfəkkür və digər mənəvi təcrübələr insanın qəlbini saflaşdırmağa və dünya ilə münasibətini daha düzgün qurmağa kömək edir. Beləliklə, təsəvvüf yolu insanın daxili zindanını aşaraq dünyaya daha uca bir baxışla yanaşmasına imkan yaradır.

Təsəvvüf ədəbiyyatında “zindan” simvolu dünyanın və nəfsin insanı öz həqiqi iradəsindən uzaqlaşdıran təsirlərini ifadə edən güclü bir simvolik anlayışdır. İmadəddin Nəsimi və Mövlana kimi böyük mütəfəkkirlər bu dünyanın məhdudiyyətlərini və insanın bu məhdudiyyətlərdən xilas olmaq üçün keçdiyi mənəvi yolu dərin şəkildə təhlil ediblər. Zindan yalnız fiziki bir məkan deyil, insanın mənəvi və ruhi inkişafını məhdudlaşdıran, onu öz həqiqətindən uzaq salan bir haldır. Təsəvvüf yolu isə bu zindanı aşaraq insanın həqiqi azadlığına çatması üçün bir vasitədir.