Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq təkcə cəbhədə deyil, Kremlin qurduğu geosiyasi, hərbi-siyasi və iqtisadi ittifaqlarda da ciddi çatlar yaradıb. Əgər müharibənin ilk illərində Moskva Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) və Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) vasitəsilə postsovet məkanında öz nüfuzunu qoruyub saxlaya bilirdisə, indi vəziyyət tamamilə fərqlidir. Ukrayna cəbhəsində uzanan müharibə, Qərbin sanksiyaları və Rusiyanın zəifləyən iqtisadi-siyasi imkanları Kremlin müttəfiqlərini də alternativlər axtarmağa məcbur edir.

Bu gün artıq əsas sual Ukraynanın növbəti hansı şəhəri azad edəcəyi deyil. Əsas sual budur: Rusiya Prezidenti Vladimir Putin özünün yaratdığı geosiyasi blokları qoruyub saxlaya biləcəkmi?

Müharibə Kremlin imperiya layihələrini sarsıdır

Vladimir Putin uzun illər KTMT-ni NATO-ya, Aİİ-ni isə Avropa İttifaqına alternativ inteqrasiya modeli kimi təqdim etməyə çalışıb. Məqsəd postsovet məkanını vahid siyasi, hərbi və iqtisadi məkanda saxlamaq idi. Lakin Ukraynaya qarşı başladılan müharibə bu layihələrin ən zəif tərəflərini üzə çıxardı.

Müharibə uzandıqca KTMT üzvləri Moskvanın təhlükəsizlik təminatlarına əvvəlki kimi inanmır, Aİİ ölkələri isə Rusiyanın iqtisadi maraqlarının öz milli maraqlarından üstün tutulduğunu açıq şəkildə dilə gətirirlər. Bu isə Kremlin təsir dairəsinin sürətlə daraldığını göstərən ən mühüm geosiyasi siqnallardan biridir.

Ermənistan artıq Moskvanın orbitindən çıxır

KTMT və Aİİ-də yaşanan böhranın ən açıq nümunəsi Ermənistandır. Baş nazir Nikol Paşinyan artıq açıq şəkildə Avropa İttifaqı və ABŞ-la münasibətləri prioritet hesab edir. Ermənistan formal olaraq KTMT və Aİİ-də qalsa da, bu təşkilatların fəaliyyətini getdikcə daha sərt tənqid edir.

Paşinyanın “Aİİ ümumiyyətlə mövcuddurmu?” sualını ictimai şəkildə səsləndirməsi əslində təkcə iqtisadi narazılıq deyil. Bu, Kremlin inteqrasiya modelinə verilən ən sərt siyasi qiymətləndirmələrdən biridir.

Rusiyanın Ermənistan məhsullarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər də əks effekt verdi. İrəvan bunu Moskvanın siyasi təzyiq vasitəsi kimi qiymətləndirdi və yeni ixrac bazarları tapdığını açıqladı.

Kreml Paşinyanı zəiflətməyə çalışır

Moskva artıq anlayır ki, Ermənistanın Qərbə tam inteqrasiyası domino effekti yarada bilər. Bu səbəbdən Kreml İrəvanda özünə yaxın siyasi qüvvələri fəallaşdırmağa başlayıb.

Ermənistanın əsas müxalif simalarından Samvel Karapetyanın Paşinyanın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması üçün “gizli plan” hazırlandığını açıqlaması təsadüfi görünmür. Bu bəyanatlar Kremlin Ermənistanda daxili siyasi balansı dəyişmək cəhdlərinin davam etdiyini göstərir.

Lakin əvvəlki illərlə müqayisədə Moskvanın təsir imkanları xeyli zəifləyib. Cəmiyyətin böyük hissəsi artıq Rusiyanı təhlükəsizlik təminatçısı kimi görmür.

Belarus da əvvəlki Belarus deyil

Moskvanın ən yaxın müttəfiqi hesab olunan Belarus da artıq daha ehtiyatlı davranmağa başlayıb. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin Minskə ünvanladığı sərt xəbərdarlıqlardan sonra Aleksandr Lukaşenko Rusiyanın hərbi əməliyyatlarına birbaşa qoşulmaq istəmədiyini nümayiş etdirdi. Bu, Kremldə ciddi narazılıq doğurdu.

Lukaşenkonun ardınca həm Moskvaya, həm də Pekinə səfər etməsi, Çin lideri Si Cinpindən Belarusun suverenliyinə dəstək alması isə daha mühüm mesaj idi. Belarus bununla göstərdi ki, hətta Rusiyanın ən yaxın müttəfiqi belə təhlükəsizlik baxımından alternativ dayaqlar axtarmağa başlayıb.

KTMT yalnız kağız üzərində qalır

Son hadisələr KTMT-nin real hərbi ittifaq olmadığını bir daha nümayiş etdirdi. Nizamnaməyə əsasən, təşkilata üzv ölkələrdən birinə hücum bütün üzvlərə hücum sayılır. Lakin Ukraynanın Belarusa mümkün hərbi əməliyyatı fonunda nə Qazaxıstan, nə də Qırğızıstan Rusiyanın yanında döyüşməyə hazır olduqlarını bildirdilər.

Əksinə, hər iki ölkə parlamentin razılığı olmadan belə qərarın mümkün olmadığını bəyan etdi. Qırğızıstan isə əlavə olaraq bildirdi ki, belə bir müdaxilə yalnız BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı əsasında mümkündür. Bu isə praktik baxımdan mümkün görünmür.

Başqa sözlə, KTMT kollektiv müdafiə mexanizmini işə sala bilmir. Əgər təşkilat ən kritik anda öz funksiyasını yerinə yetirə bilmirsə, onun mövcudluğunun siyasi mənası da sual altına düşür.

Aİİ-də də etimad böhranı dərinləşir

Oxşar vəziyyət Avrasiya İqtisadi İttifaqında da müşahidə olunur. Qazaxıstan və Qırğızıstan son aylarda açıq şəkildə bəyan edirlər ki, Aİİ bərabərhüquqlu iqtisadi birlik deyil.

Qazaxıstanın digər Aİİ ölkələrindən, o cümlədən Rusiyadan buğda idxalına məhdudiyyət qoymağı nəzərdən keçirməsi bunun ən aydın göstəricilərindən biridir. Əgər vahid iqtisadi bazar daxilində üzvlər bir-birinə ticarət məhdudiyyətləri tətbiq etməyə başlayırlarsa, həmin inteqrasiya modelinin effektivliyindən danışmaq çətindir.

Pekin də Moskvanın zəiflədiyini görür

Son aylarda Putinin Lukaşenko ilə görüşləri, ardınca Belarus liderinin Pekinə səfəri təsadüfi deyil. Kreml artıq başa düşür ki, vəziyyət təkbaşına idarə edilə biləcək həddi keçib.

Çin də postsovet məkanında yaranan yeni geosiyasi reallığı diqqətlə izləyir və bundan öz geosiyasi maraqları naminə faydalanmağa çalışır. Pekin Rusiyanın tam zəifləməsində maraqlı olmasa da, Moskvanın əvvəlki hegemon statusunu bərpa edə bilməyəcəyini anlayır. Buna görə də Çin daha çox balanslaşdırılmış siyasət yürütməyə üstünlük verir.

Kreml üçün ən böyük təhlükə cəbhədə deyil

Paradoks ondadır ki, Putinin əsas problemi artıq Ukrayna cəbhəsində deyil. Ən böyük təhlükə onun özünün yaratdığı geosiyasi sistemin daxilindən gəlir.

Bir vaxtlar Kremlin regional hegemonluğunu təmin edən KTMT və Aİİ bu gün ciddi etimad böhranı yaşayır. Üzv dövlətlər Moskvanın təhlükəsizlik zəmanətlərinə inanmır, iqtisadi inteqrasiyanın isə əsasən Rusiyanın maraqlarına xidmət etdiyini açıq şəkildə bildirirlər. Bu isə Rusiyanın postsovet məkanında siyasi çəkisinin tədricən azalmasına gətirib çıxarır.

Kreml prosesi dayandıra biləcəkmi?

Moskva hələ də vəziyyəti dəyişmək üçün diplomatik və siyasi vasitələrdən istifadə etməyə çalışır. Ermənistan daxilində Rusiyaya yaxın qüvvələrin fəallaşdırılması, Belarusla intensiv məsləhətləşmələr və Pekinlə koordinasiya bu strategiyanın tərkib hissəsidir.

Lakin reallıq göstərir ki, problem artıq təkcə siyasi iradə ilə həll ediləcək mərhələni keçib.

Müharibə uzandıqca Rusiya həm iqtisadi, həm hərbi, həm də siyasi baxımdan zəifləyir. Bu zəifləmə isə ilk növbədə onun ən yaxın müttəfiqlərinin davranışında özünü göstərir.

Əgər Ukrayna müharibəsi indiki intensivliklə davam edərsə, KTMT və Aİİ daxilində ziddiyyətlər daha da dərinləşəcək. Onsuz da uzun illər daha çox formal xarakter daşıyan bu təşkilatlar funksional təsir imkanlarını tamamilə itirə bilər.

Beləliklə, Kremlin qarşısında yeni və bəlkə də ən mürəkkəb geosiyasi dilemma yaranır: əgər Moskva öz müttəfiqlərini belə ətrafında saxlaya bilmirsə, postsovet məkanında “böyük güc” statusunu necə qoruyacaq?

Məhz bu sual yaxın illərdə Rusiya xarici siyasətinin taleyini müəyyən edəcək əsas amillərdən birinə çevrilə bilər.

Mürtəza Bünyadlı