ABŞ prezidenti Donald Trampın İranın Hörmüz boğazı ətrafında mina yerləşdirilməsi ilə bağlı açıqlaması Yaxın Şərqdə onsuz da gərgin olan hərbi-siyasi vəziyyətin daha təhlükəli mərhələyə keçə biləcəyini göstərir. Donald Trampın sözlərinə görə, əgər İran həqiqətən də Hörmüz boğazını minalayıbsa, həmin minalar dərhal çıxarılmalıdır və əks halda Tehran “indiyə qədər görünməmiş hərbi nəticələrlə” üzləşə bilər. Bu bəyanat təkcə diplomatik xəbərdarlıq deyil, həm də ABŞ-ın bölgədə hərbi eskalasiyaya hazır olduğunu göstərən ciddi siyasi mesaj kimi dəyərləndirilir.

Hörmüz boğazı dünyanın ən strateji dəniz keçidlərindən biri hesab olunur. Fars körfəzi regionunda hasil edilən neftin böyük hissəsi məhz bu marşrut vasitəsilə qlobal bazarlara daşınır. Dünya neft ticarətinin əhəmiyyətli hissəsinin bu dar su yolu ilə keçməsi səbəbindən burada yaranan hər hansı hərbi risk dərhal qlobal enerji bazarlarında ciddi dalğalanma yaradır. Bu səbəbdən İranın boğazı minalaması ehtimalı beynəlxalq enerji təhlükəsizliyi üçün birbaşa təhdid kimi qiymətləndirilir.

Donald Trampın açıqlamasında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də İranın neft daşımalarına mane olacağı halda ABŞ-ın çox daha sərt cavab verə biləcəyi barədə xəbərdarlığıdır. Onun “görünməmiş hərbi nəticələr” ifadəsi əslində Vaşinqtonun bölgədə hərbi əməliyyatlara başlamaq ehtimalını açıq şəkildə gündəmdə saxladığını göstərir. ABŞ hərbi doktrinasına görə beynəlxalq dəniz yollarının təhlükəsizliyinin təmin olunması strateji prioritetlərdən biridir və belə hallarda Vaşinqton tez-tez hərbi güc tətbiq etməkdən çəkinmir.

Mövcud vəziyyət göstərir ki, qarşıdakı mərhələdə hadisələr bir neçə istiqamətdə inkişaf edə bilər. ABŞ və onun müttəfiqlərinin Fars körfəzi və Oman dənizi akvatoriyasında hərbi mövcudluğu artıra biləcəyi ehtimal olunur. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin mina təmizləmə gəmiləri və müşahidə sistemlərinin bölgəyə cəlb olunması ehtimalı yüksəkdir. Bu addım həm boğazın təhlükəsizliyini təmin etmək, həm də İranın hərbi təzyiq alətini neytrallaşdırmaq məqsədi daşıya bilər.

Digər tərəfdən, İran da bu vəziyyətdə geri addım atmaq əvəzinə strateji təzyiq siyasətini davam etdirməyə çalışa bilər. Tehran uzun illərdir ki, Hörmüz boğazını regional və qlobal güclərə qarşı geosiyasi təsir aləti kimi görür. İran hərbi strategiyasında asimmetrik müharibə üsullarına xüsusi yer verilir. Sahil raket sistemləri, sürətli hücum katerləri, pilotsuz uçuş aparatları və dəniz minaları İranın potensial qarşıdurma ssenarisində istifadə edə biləcəyi əsas vasitələr hesab olunur. Bu isə o deməkdir ki, mümkün hərbi qarşıdurma genişmiqyaslı müharibədən çox lokal, lakin çox riskli dəniz insidentləri ilə müşayiət oluna bilər.

Hörmüz boğazının minalanması ehtimalının ən ciddi nəticələrindən biri isə qlobal enerji bazarına təsirlə bağlıdır. Enerji analitiklərinin qiymətləndirmələrinə görə, əgər boğazda hərbi risk real blokadaya və ya ciddi nəqliyyat məhdudiyyətinə çevrilərsə, dünya bazarında neftin qiyməti çox qısa müddətdə kəskin şəkildə arta bilər. Bir sıra beynəlxalq enerji mərkəzlərinin proqnozlarına görə belə ssenaridə neftin bir barelinin qiyməti 120–150 dollar həddinə qədər yüksələ bilər. Daha ağır ssenaridə isə, yəni boğazın tam bağlanması və ya uzun müddət təhlükəli zona elan olunması vəziyyətində qiymətlərin 180 dollara qədər qalxması ehtimalı da istisna edilmir.

Bu isə qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi şok effekti yarada bilər. Neft qiymətlərinin kəskin bahalaşması təkcə enerji idxal edən ölkələr üçün deyil, eyni zamanda dünya iqtisadi artımı üçün də ciddi problemlər yaradır. İnflyasiya riski artır, nəqliyyat və sənaye xərcləri yüksəlir və nəticədə beynəlxalq bazarlarda iqtisadi qeyri-sabitlik güclənir. Məhz buna görə də böyük dövlətlər Hörmüz boğazında təhlükəsizlik məsələsinə son dərəcə həssas yanaşırlar.

Donald Trampın sərt açıqlaması həm də psixoloji və strateji təzyiq elementi kimi qiymətləndirilə bilər. Vaşinqton Tehranı geri addım atmağa məcbur etmək üçün hərbi güc ehtimalını açıq şəkildə gündəmdə saxlayır. Bu cür bəyanatlar çox vaxt birbaşa müharibədən daha çox qarşı tərəfi çəkindirmək məqsədi daşıyır. Lakin Fars körfəzi regionunun tarixi göstərir ki, bu cür gərginliklər bəzən kiçik insidentlərdən sonra sürətlə genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilə bilir.

Beləliklə, hazırkı vəziyyət Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik mühitinin son dərəcə həssas mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Əgər tərəflər arasında diplomatik kanallar vasitəsilə gərginliyin azaldılması mümkün olmazsa, Hörmüz boğazı ətrafında hərbi insidentlərin baş verməsi ehtimalı artacaq. Bu isə təkcə region ölkələri üçün deyil, bütün dünya iqtisadiyyatı və enerji bazarları üçün ciddi nəticələr doğura bilər. Donald Trampın verdiyi sərt mesaj da məhz belə bir riskli mərhələnin başlaya biləcəyinə dair ciddi xəbərdarlıq kimi qiymətləndirilir.

ERAmedia Analitik Qrupu