ABŞ Prezidenti Donald Trampın Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə dizel yanacağının tədarükü barədə razılaşmanı elan etdiyi vaxt Rusiyaya məxsus ilk dizel tankerinin artıq ABŞ sahillərinə yaxınlaşması sövdələşmənin arxa planı ilə bağlı suallar doğurur.

ERAmedia-nın məlumatına görə, araşdırmaçı jurnalist Arzu Qazıyeva hesab edir ki, bu fakt yükün Atlantik okeanını bir göz qırpımında keçmədiyini, tədarük prosesinin xeyli əvvəl başladığını göstərir və Vaşinqtonun Moskvaya təzyiq siyasəti barədə bəyanatları ilə real addımları arasında ziddiyyət yaradır.

Arzu Qazıyevanın fikrincə, bu vəziyyəti siyasi riyakarlıq kimi qiymətləndirmək olar. Jurnalist qeyd edir ki, Trampın Ukraynaya münasibətində də belə ziddiyyətli yanaşmalar az deyil.

O xatırladır ki, Rusiya əvvəllər dünya bazarına ayda təxminən 3 milyon ton dizel çıxarırdı. Bununla belə, əlverişli dövrlərdə belə dizelin qiyməti ucuzlaşmırdı. ABŞ isə dünya bazarına ayda təxminən 6 milyon ton dizel çıxarır. Bu fonda Rusiyanın dizelinə tələbatın səbəbi sual doğurur.

Arzu Qazıyevanın qənaətinə görə, Tramp üçün əsas məqsədlərdən biri enerji daşıyıcılarının qiymətini aşağı salmaqdır. Çünki neft və neft məhsullarının ucuzlaşması noyabrda keçiriləcək aralıq seçkiləri ərəfəsində respublikaçılara siyasi üstünlük qazandıra bilər.

Jurnalist bildirir ki, dizelin qiymətinin aşağı düşməsi birbaşa neft bazarındakı vəziyyətlə bağlıdır. Neftin qiymətinin 100 dolları keçdiyi şəraitdə dizelin əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması çətin görünür. Bunun üçün isə Hörmüz boğazının açılması və enerji təchizatına təsir göstərən gərginliyin azalması vacibdir.

Arzu Qazıyeva hesab edir ki, bu prosesdə İran məsələsi və Tehranla dayandırılmış danışıqların bərpası xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər. Onun fikrincə, Trampın marağında Putinin İranla ABŞ arasında vasitəçilik etməsi də ola bilər.

Jurnalistin ehtimalına görə, Putinlə İran Prezidenti Məsud Pezeşkian arasında mümkün danışıqlar diplomatik prosesin irəlilədiyi təəssüratını yarada bilər. Bu isə ABŞ-da İran müharibəsinin başa çatmaq üzrə olduğu barədə gözləntiləri gücləndirərək respublikaçılara aralıq seçkilər ərəfəsində siyasi dividendlər qazandıra bilər.

Arzu Qazıyeva vurğulayır ki, Tramp İran müharibəsi dövründə neftin qiymətinin enəcəyi ilə bağlı dəfələrlə açıqlamalar verib. Onun fikrincə, bu cür bəyanatlar bazar gözləntilərinə təsir göstərmək vasitəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.

Araşdırmaçı jurnalist Trampın biznes fəaliyyəti ilə siyasi qərarları arasındakı mümkün əlaqələrə də diqqət çəkir. O qeyd edir ki, Trampın kriptovalyuta bazarındakı fəaliyyəti, sosial şəbəkələrdə neft qiymətləri ilə bağlı açıqlamaları və ailəsinin maliyyə maraqları ətrafında müzakirələr prezidentin qərarlarının kimə fayda verdiyi barədə suallar doğurur.

Arzu Qazıyevanın fikrincə, Konqresdə və Senatda Tramp administrasiyasının qərarlarından kimin qazanc əldə etdiyi məsələsi müzakirə olunarkən Rusiya ilə dizel razılaşması və LUKOIL şirkətinin xarici aktivləri ilə bağlı proseslər də diqqət mərkəzinə düşə bilər.

Jurnalist LUKOIL-un xaricdəki aktivlərinin satışı məsələsini ayrıca vurğulayır. Onun qənaətinə görə, aktivlərin ABŞ-ın maraqlarına uyğun və sərfəli şərtlərlə əldə olunması ilə bağlı mümkün sövdələşmələr Tramp administrasiyasının Rusiya ilə danışıqlarında əhəmiyyətli yer tuta bilər.

Arzu Qazıyeva ehtimal edir ki, ABŞ sanksiyaları ilə bağlı məhdudiyyətlər səbəbindən bu prosesdə ərəb ölkələrində fəaliyyət göstərən şirkətlər vasitəçi rolunda çıxış edə bilər. Belə olan halda əsas sual sövdələşmədən əldə olunan gəlirin kimə çatacağıdır: dövlət büdcəsinə, yoxsa Trampın yaxın çevrəsinə? Bununla belə, jurnalistin irəli sürdüyü bu ehtimalların təsdiqlənmiş fakt kimi deyil, mümkün ssenari kimi qiymətləndirilməsi vacibdir.

Arzu Qazıyeva Rusiyanın enerji sektorundakı vəziyyətin də nəzərə alınmalı olduğunu bildirir. Onun təqdim etdiyi qiymətləndirməyə əsasən, Rusiyanın neft emalı zavodlarının əhəmiyyətli hissəsinin sıradan çıxması və ölkə daxilində dizel istifadəsinə tətbiq olunan məhdudiyyətlər ixrac imkanlarını azalda bilər.

Jurnalistin istinad etdiyi ekspert qiymətləndirmələrinə görə, Rusiyanın dünya bazarına çıxara biləcəyi dizelin həcmi əvvəlki səviyyələrlə müqayisədə xeyli aşağı düşərək 340-500 min ton civarında ola bilər. Bu satışlardan altı ay ərzində 4,5 milyard dollar gəlir əldə edilməsi ehtimalı səsləndirilir.

Arzu Qazıyevanın fikrincə, bu məbləğ Rusiya üçün əhəmiyyətsiz deyil, lakin Ukraynaya qarşı müharibənin maliyyələşdirilməsi baxımından həlledici miqyasda da görünmür. Buna görə də Moskvanın Trampla razılaşmadan gözlədiyi əsas qazancın yalnız dizel satışından əldə ediləcək gəlirlə məhdudlaşmadığı ehtimalı ön plana çıxır.

Araşdırmaçı jurnalist hesab edir ki, Putin üçün daha böyük siyasi qazanc ABŞ-ın Ukrayna müharibəsində mövqeyinin dəyişməsi ola bilər.

Arzu Qazıyeva “Financial Times” nəşrinin məlumatlarına istinadla bildirir ki, Vaşinqton Kiyevi Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmadığı təqdirdə kəşfiyyat dəstəyini dayandırmaqla hədələyib. Bu məlumat fonunda ABŞ nümayəndələri Stiv Vitkof və Cared Kuşnerin Rusiya səfərindən sonra Ukraynaya getməsi xüsusi diqqət çəkir.

Jurnalistin qənaətinə görə, səfərin mümkün məqsədlərindən biri Kiyevə Vaşinqtonun mövqeyi barədə xəbərdarlıq etmək ola bilər. Bununla belə, səfərin konkret məqsədləri və danışıqların məzmunu barədə yekun nəticəyə gəlmək üçün əlavə təsdiqlənmiş məlumatlar tələb olunur.

Arzu Qazıyeva vurğulayır ki, ABŞ-ın kəşfiyyat dəstəyinin dayandırılması ehtimalı Ukrayna üçün dizel qiymətlərindən qat-qat böyük əhəmiyyət daşıyır. Belə bir addım Kiyevin hərbi əməliyyatları planlaşdırmaq və həyata keçirmək imkanlarına təsir göstərə bilər.

Jurnalist qeyd edir ki, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ABŞ-ın kəşfiyyat imkanlarının Avropanın dəstəyi ilə əvəzlənməsi məsələsini də gündəmə gətirib. Lakin Avropanın ABŞ-ın bütün imkanlarını qısa müddətdə tam əvəz etməsi asan olmayacaq.

Bununla yanaşı, Arzu Qazıyevanın fikrincə, Avropa Ukraynanı lazımi kəşfiyyat məlumatları ilə təmin etmək imkanlarını genişləndirərsə, Vaşinqtonun Kiyevlə münasibətlərdə təzyiq vasitələri zəifləyə bilər. Bu ssenari ABŞ-ın Ukrayna siyasəti ilə bağlı qərarlarının həm Kiyev, həm də Moskva üçün əhəmiyyətini artırır.

Arzu Qazıyeva hesab edir ki, Tramp eyni vaxtda bir neçə məqsədə nail olmağa çalışa bilər: dizelin qiymətini aşağı salmaq, noyabr seçkiləri ərəfəsində siyasi üstünlük qazanmaq və Rusiya ilə iqtisadi sövdələşmələr vasitəsilə ABŞ-ın maraqlarını genişləndirmək.

Lakin jurnalistin fikrincə, bu strategiyanın qısamüddətli siyasi və iqtisadi faydaları onun uzunmüddətli nəticələrinin müsbət olacağına zəmanət vermir. Moskva enerji satışından əldə ediləcək gəlirlə yanaşı, ABŞ-ın Ukraynaya dəstəyinin zəifləməsində də maraqlı ola bilər.

Arzu Qazıyeva vurğulayır ki, Tramp-Putin münasibətlərinin arxasında görünən razılaşmalardan əlavə, başqa siyasi və iqtisadi hesablamaların olub-olmadığı açıq sual olaraq qalır.

Jurnalistin qənaətinə görə, beynəlxalq siyasətdə tərəflərdən birinin özünü qalib hesab etməsi heç də onun həqiqətən üstünlük qazandığı anlamına gəlmir. Tramp qısamüddətli nəticələr əldə etdiyini düşünə bilər, lakin Putin daha uzunmüddətli strategiya ilə hərəkət edərək həmin razılaşmalardan öz maraqları naminə istifadə etməyə çalışa bilər.

Beləliklə, əsas sual budur: Ağ Ev Moskva ilə sövdələşmələrin mümkün nəticələrini nə dərəcədə hesablayır və dizel tədarükü razılaşmasının arxasında Ukrayna müharibəsinin gələcəyinə təsir göstərə biləcək hansı əlavə siyasi hesablamalar dayanır?

Mələk Onur