Türk aviasiya tarixinin ən görkəmli simalarından biri olan Vecihi Hürquşun Birinci Dünya müharibəsi zamanı ruslara əsir düşməsi və sonradan Nargin adasından xilas edilməsi onun həyatının ən diqqətçəkən səhifələrindən biridir.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev ERAmedia-ya açıqlamasında bildirib ki, Türkiyənin ilk təyyarəsini layihələndirən və istehsal edən, Türkiyə istiqlaliyyət müharibəsində qəhrəmanlıq göstərən Vecihi Hürquşun azadlığa qovuşmasında azərbaycanlıların mühüm rolu olub.

Onun sözlərinə görə, Hürquşun həyat hekayəsi təkcə türk aviasiyasının inkişafı ilə deyil, həm də Azərbaycan xalqının çətin vəziyyətə düşmüş Osmanlı hərbçilərinə göstərdiyi qardaşlıq yardımı ilə bağlıdır.

Birinci Dünya müharibəsi illərində Osmanlı ordusunda xidmət edən Vecihi Hürquş Rusiya qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak edən peşəkar pilotlardan biri idi. O, 8 oktyabr 1917-ci ildə həyata keçirdiyi uçuşlardan biri zamanı təyyarəsinin vurulması nəticəsində ruslara əsir düşüb.

Əsir düşməzdən əvvəl təyyarəsinin düşmənin əlinə keçməməsi üçün onu yandırmağa çalışsa da, özünü və onunla birlikdə olan kəşfiyyatçı zabit Salih bəyi xilas edə bilməyib. Hər iki zabit əvvəlcə Ərzincan və Tiflisə, daha sonra isə Bakı yaxınlığında yerləşən Nargin adasına aparılıb.

Həmin dövrdə Nargin adası Osmanlı hərbi əsirlərinin saxlanıldığı ağır şəraitli düşərgələrdən biri kimi tanınırdı. Əsirlər darısqal və antisanitar baraklarda saxlanılır, ərzaq və içməli su çatışmazlığından əziyyət çəkirdilər.

İsti hava, natəmizlik, xəstəliklər və qidalanma çatışmazlığı əsirlərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırırdı. Bir çox əsir müxtəlif xəstəliklərə yoluxur, zəif düşmüş insanlar isə düşərgədəki çətin şəraitə tab gətirə bilmirdilər.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, Nargin adasında saxlanılan Osmanlı əsirlərinin acınacaqlı vəziyyəti Bakı ictimaiyyətini biganə qoymayıb.

Bakı şəhərinin imkanlı şəxsləri, ziyalıları və xeyriyyəçiləri əsirlərə yardım göstərmək məqsədilə səfərbər olublar. Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin fəaliyyəti çərçivəsində həyata keçirilən yardım təşəbbüsləri nəticəsində adaya ərzaq, geyim və içməli su çatdırılırdı.

Əliyevin bildirdiyinə görə, əsirlərə göstərilən kömək yalnız onların gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Ağır vəziyyətdə olan hərbçilərin xilas edilməsi üçün də təşəbbüslər göstərilirdi.

Bu baxımdan, Vecihi Hürquş və Salih bəyin əsirlikdən qaçmasına yardım göstərilməsi Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasındakı tarixi həmrəyliyin diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktorunun təqdim etdiyi məlumata əsasən, Osmanlı əsirlərinə yardım göstərən şəxslər arasında İsmayıl bəy Səfərəliyev də olub.

Əsirlərə yardım məqsədilə Nargin adasına gedən Səfərəliyevin Vecihi Hürquş və Salih bəy haqqında məlumat əldə etdiyi, onların xilas edilməsi üçün plan hazırlanmasında iştirak etdiyi bildirilir.

İddialara görə, əməliyyatın uğurla həyata keçirilməsi üçün adanın nəzarətin nisbətən zəif olduğu sahil hissəsindən istifadə etmək nəzərdə tutulub. Qaçış zamanı əsirlərin adadan qayıqla uzaqlaşması və Bakı sahillərinə çatdırılması planlaşdırılıb.

Hürquş və Salih bəyin mühafizəçilərin diqqətinin zəiflədiyi vaxt düşərgədən çıxaraq sahilə doğru hərəkət etdikləri və Xəzər dənizini keçərək materikə çatdıqları qeyd olunur.

Məlumatda bildirilir ki, Bakı sahillərinə çatdıqdan sonra iki zabit təhlükəsiz yerlərə aparılıb. Onların hərbi əsir olduqlarını müəyyənləşdirməyə imkan verən geyimləri dəyişdirilib, mülki paltarlar verilib.

Qaçışın üzə çıxmasından sonra axtarışlarla qarşılaşa biləcəkləri nəzərə alınaraq, onların şəhərdən uzaqlaşmasına və səfərlərini davam etdirməsinə kömək göstərildiyi bildirilir.

Hürquş və Salih bəyin İran ərazisindən keçərək təxminən iki ay yarım ərzində Mosula çatdıqları, daha sonra isə Osmanlı ordusunun 9-cu Ordu komandanlığına gedib çıxdıqları qeyd olunur.

Beləliklə, əsirlikdən qaçaraq hərbi xidmətə qayıdan Vecihi Hürquş sonrakı illərdə Türkiyə istiqlaliyyət müharibəsində iştirak edib və ölkənin aviasiya tarixində mühüm yer tutub.

Vecihi Hürquş Türkiyədə aviasiyanın inkişafına verdiyi töhfələrlə tanınır. O, təyyarə layihələndirilməsi və istehsalı sahəsində fəaliyyət göstərib, Türkiyənin aviasiya tarixində ilk yerli təyyarə layihələrindən birinin müəllifi olub.

Onun həyatında Nargin əsirliyindən xilas edilməsi ilə bağlı hadisə isə Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasındakı tarixi əlaqələrin daha az tanınan səhifələrindən biridir.

Zaur Əliyevin açıqlamasında diqqətə çatdırılan bu hadisə Azərbaycan cəmiyyətinin Birinci Dünya müharibəsi dövründə Osmanlı əsirlərinə göstərdiyi humanitar yardımı və qardaşlıq münasibətlərini xatırladır.

Vural