ABŞ–İran münasibətlərində ikinci raund danışıqların taleyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Prinsip etibarilə tərəflər dialoqa razıdır, lakin konkret tarix, gündəlik və əsas şərtlər ətrafında ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Bu vəziyyət klassik diplomatik prosesdən daha çox paralel gedən hibrid qarşıdurma mərhələsini xatırladır.

Burada diqqət çəkən əsas məqam odur ki, tərəflər artıq təkcə masa arxasında deyil, eyni zamanda informasiya məkanında, iqtisadi alətlər vasitəsilə və psixoloji təsir metodları ilə də mübarizə aparırlar.

Vaşinqtonun sərt xətti: maksimum təzyiq və ultimatum diplomatiyası
Donald Trump administrasiyasının ritorikası və addımları göstərir ki, ABŞ danışıqlara paralel olaraq təzyiq strategiyasını maksimum səviyyədə saxlayır.

Vaşinqtonun əsas tələbi dəyişməz qalır. İranın uranı zənginləşdirməkdən tam imtina etməsi və nüvə potensialının faktiki olaraq nəzarət altına alınması.

Trampın “istənilən halda zənginləşdirilmiş uranı geri alacağıq” mesajı diplomatik yanaşmadan çox, məcburetmə siqnalı kimi qiymətləndirilir. Onun “bu, sadəcə hərbi ekskursiya idi” açıqlaması isə ABŞ-ın hərbi variantı masadan çıxarmadığını, əksinə, onu psixoloji təzyiq elementi kimi saxladığını göstərir.

Bu yanaşma klassik “stick and carrot” modelindən fərqli olaraq daha çox sərt ultimatum, hərbi hədənin normallaşdırılması və informasiya üstünlüyü yaratmaq cəhdləri ilə xarakterizə olunur.

İran isə fərqli taktika seçir. İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu və siyasi rəhbərlik tərəfindən verilən mesajlar göstərir ki, Tehran təzyiq altında geri çəkilməyəcəyini nümayiş etdirir, danışıqları uzadaraq vaxt qazanmağa çalışır və qarşı tərəfin ritorikasını neytrallaşdırmağa yönəlmiş informasiya xətti qurur.

“İran nəticəsiz danışıqlara vaxt itirmək niyyətində deyil” mesajı əslində Vaşinqtona ünvanlanan xəbərdarlıqdır: ya şərtlər yumşalacaq, ya da proses dayanacaq.

Mövcud vəziyyətdə ən diqqətçəkən məqam hərbi deyil, informasiya müstəvisində gedən mübarizədir.

Hər iki tərəf mediada seçilmiş məlumat sızmaları yayır, ictimai rəyi formalaşdırır və qarşı tərəfin mövqeyini zəif göstərməyə çalışır. Bu, klassik müharibədən fərqli olaraq daha incə, lakin daha təsirli vasitədir. Məqsəd sadədir: danışıqlar masasına daha güclü psixoloji mövqe ilə oturmaq.

Hörmüz boğazı ətrafında gərginliyin artması təsadüfi deyil. Bu bölgə qlobal enerji tədarükünün əsas arteriyası və dünya bazarlarına təsir edən kritik nöqtədir.

İranın boğaz üzərində nəzarəti sərtləşdirməsi və ABŞ-ın blokada siyasəti enerji üzərindən geosiyasi təzyiq mexanizmini işə salır.

Bu vəziyyət neft bazarlarında qeyri-sabitlik yaradır, beynəlxalq ticarət marşrutlarını risk altına salır və üçüncü tərəfləri də prosesə cəlb edir.

İslamabadın danışıqlar üçün platforma kimi çıxış etməsi mühüm geosiyasi siqnaldır. Pakistan tərəflər arasında kommunikasiya kanalı rolunu oynayır, gərginliyin eskalasiyasının qarşısını almağa çalışır və regionda diplomatik çəkisini artırır. Bu, həm də göstərir ki, qlobal diplomatiya artıq təkcə Qərb paytaxtlarında formalaşmır.

Mövcud dinamika göstərir ki, ABŞ–İran münasibətləri hələlik real kompromis mərhələsinə çatmayıb. Hazırda baş verənlər danışıqlardan əvvəl mövqe gücləndirmə mərhələsi, hibrid təzyiq və psixoloji savaş dövrü, informasiya və iqtisadi alətlərin aktiv istifadəsi kimi xarakterizə olunur.

Əsas sual isə açıq qalır, tərəflər bu təzyiq mühitindən real razılaşmaya keçə biləcəkmi, yoxsa proses yeni eskalasiya mərhələsinə daxil olacaq?

Bir şey aydındır, bu, artıq sadəcə diplomatik dialoq deyil. Bu, görünən və görünməyən cəbhələrdə paralel aparılan çoxsəviyyəli mübarizədir.

Mürtəza Bünyadlı