Rəsul MİRHƏŞİMLİ,

İranda baş verən son etirazları anlamaq üçün hadisələrə yalnız cari siyasi prizma ilə deyil, ölkənin coğrafi quruluşu, etnik mozaikası və tarixi idarəçilik modeli kontekstində baxmaq vacibdir. Bu ölkədə ortaya çıxan etirazlarda liderliyin olmaması, xaos ehtimalı, xarici gizli əl və məqsədin birbaşa rejim dəyişikliyindən çox regionda qeyri-sabitlik yaratmaq ola biləcəyi dünya mediasında və analitik çevrələrdə də tez-tez səslənən yanaşmalarla üst-üstə düşür və bunlar təsadüfi deyil.

Etirazların görünən və görünməyən səbəbləri

İran coğrafi baxımdan Yaxın Şərq, Qafqaz, Orta Asiya və Cənubi Asiyanın kəsişməsində yerləşən, strateji keçid zonası olan bir dövlətdir. Bu mövqe tarix boyu onu həm böyük imperiyaların hədəfinə çevirib, həm də daxili idarəçiliyi həmişə təhlükəsizlik prioritetləri üzərində qurmağa məcbur edib. İranın mərkəzi yaylaqları ilə periferik sərhəd bölgələri arasında sosial-iqtisadi fərqlər kəskindir. Etirazların əsasən iri şəhərlərdə və iqtisadi baxımdan təzyiq altında olan bölgələrdə baş verməsi təsadüf deyil. Dövlət uzun illər ərzində təhlükəsizlik məntiqi ilə mərkəzləşmiş idarəçilik qurub və bu, periferiyada yaşayan etnik qrupların, o cümlədən azərbaycanlıların, kürdlərin, ərəblərin, bəlucların özlərini sistemdən kənarda hiss etməsinə səbəb olub.

 

Etnik baxımdan İran monoetnik dövlət deyil, lakin rəsmi ideologiya uzun müddət vahid “İran milləti” anlayışını önə çəkərək etnik fərqləri ya inkar edib, ya da ikinci plana atıb. Azərbaycan türkləri bu sistemdə paradoksal mövqedədir. Tarixi və coğrafi baxımdan İranda mühüm yer tutan Azərbaycan türkləri bu gün də əsas milli çoxluq olsalar da, siyasi və mədəni hüquqlar baxımından kollektiv aktor kimi çıxış etmələrinə imkan verilməyib. Tarixən Güney Azərbaycan İran dövlətçiliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Səfəvilərdən Qacarlar dövrünə qədər türk siyasi elitası mərkəzi hakimiyyətin əsas dayağı olub. Lakin Pəhləvilər dövründən başlayaraq fars mərkəzçi millətçilik gücləndikcə, Azərbaycan türkləri də digər qeyri-fars xalqlar kimi assimilyasiya və marginallaşma siyasəti ilə üzləşiblər. Bu tarixi yaddaş bu gün də Güney Azərbaycanda baş verən proseslərə ehtiyatlı münasibəti şərtləndirir.

Lidersiz hərəkatlar və xaos riski

 

İranda son günlər baş verənlərdə liderlik məsələsi burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İranda etirazların əksəriyyəti spontan, üfüqi xarakter daşıyır və bu, bir tərəfdən təhlükəsizlik orqanlarının konkret liderləri zərərsizləşdirməsini çətinləşdirir, digər tərəfdən isə uzunmüddətli siyasi nəticə əldə etməyi mümkünsüz edir. Tarixi təcrübə göstərir ki, İranda mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi dövrlərdə liderlik boşluğu yarananda bu, nadir hallarda demokratik keçidlə nəticələnib. Əksinə, ya sərt avtoritar bərpa, ya da periferiyalarda silahlı qeyri-dövlət aktorlarının güclənməsi ilə müşayiət olunub. Bu baxımdan “xaos ehtimalı” ilə bağlı narahatlıqlar tarixi əsaslara söykənir.

 

Xarici təsir iddiaları

 

Xarici “gizli əl” məsələsinə gəldikdə isə, burada incə balans var. Dünya mediasında dominant yanaşma ondan ibarətdir ki, etirazların əsas səbəbi daxili sosial-iqtisadi böhrandır, lakin bu, xarici aktorların vəziyyətdən istifadə etmədiyi anlamına gəlmir. Tarixən İran zəiflədikdə (istər 1905-1911 Məşrutə inqilabı dövründə, istər 1979 inqilabı ərəfəsində, istərsə də 2009 və 2022 etirazlarında) regional və qlobal güclər informasiya, media və diplomatik kanallar vasitəsilə prosesləri öz maraqları istiqamətində yönləndirməyə çalışıblar. Hazırkı mərhələdə məqsədin birbaşa rejim dəyişikliyi deyil, İranın resurslarını daxilə yönəltmək, regional aktivliyini zəiflətmək və potensial olaraq qeyri-sabitlik ocaqları yaratmaq ehtimalı daha real görünür. Bu, klassik “idarə olunan qeyri-sabitlik” (“idarə olunan xaos” da adlandırmaq olar) strategiyasına uyğundur və terror təşkilatlarının aktivləşməsi riski də məhz belə boşluqlarda ortaya çıxır.

Güney Azərbaycanın ehtiyatlı mövqeyinin səbəbləri

 

Bu kontekstdə Güney Azərbaycan üçün perspektivlər ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən, mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi milli-mədəni tələblərin daha ucadan səslənməsi üçün imkan pəncərəsi aça bilər. Digər tərəfdən isə tarixi təcrübə göstərir ki, mərkəz zəifləyəndə əyalətdə yaşayan xalqlar ilk növbədə təhlükəsizlik riskləri ilə üz-üzə qalırlar. Buna görə də Güney Azərbaycanda kütləvi etnik-siyasi mobilizasiya nisbətən zəifdir. İnsanlar iqtisadi narazılığı paylaşsalar da, prosesin nə ilə nəticələnəcəyini bilmədikləri üçün ehtiyatlı davranırlar.

Pezeşkian faktoru və sistemdaxili məhdudiyyətlər

 

Pezeşkian amili də burada düzgün çərçivədə qiymətləndirilməlidir. Onun azərbaycanlı olması simvolik əhəmiyyət daşısa da, o, sistemdaxili fiqurdur və tarixi olaraq İran hakimiyyət strukturları etnik mənsubiyyətə əsaslanan liderliyin formalaşmasına imkan verməyib. Ehtimal etmək olar ki, Pezeşkianın Güney Azərbaycan türklərinin “lideri” kimi təşəbbüsü ələ alması real deyil. O, nə siyasi sistem baxımından, nə də etnik hərəkat məntiqi ilə bu rolu oynaya bilər. Əksinə, onun mövqeyi daha çox mərkəzlə periferiyanı sakitləşdirmək, etirazları etnik müstəviyə keçmədən nəzarətdə saxlamaq funksiyası daşıyır.

Gözləmə mərhələsi: risklərin ölçüldüyü zaman kəsiyi

Yekunda demək olar ki, lidersizlik, xaos riski, xarici manipulyasiya ehtimalı və məqsədin rejim dəyişikliyindən çox regional qeyri-sabitlik ola biləcəyi coğrafi, etnik və tarixi reallıqlarla uzlaşır. İrandakı etirazlar nə tam spontan xalq inqilabıdır, nə də tam xaricdən idarə olunan layihə, bu, dərin tarixi problemlərin üzə çıxardığı, lakin hələlik aydın siyasi istiqaməti olmayan bir prosesdir.
Bu mərhələdə Güney Azərbaycan üçün baş verənlər nə dərhal istifadə oluna biləcək açıq bir siyasi fürsət, nə də qaçılması mümkün olmayan bir təhlükə kimi qiymətləndirilə bilər. Mövcud vəziyyət daha çox səbrli müşahidə, ehtiyatlı mövqe və risklərin rasional hesablanması tələb edir. Prosesin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi (mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi, zəifləməsi və ya xaotik parçalanma mərhələsinə keçməsi) Güney Azərbaycanın gələcək siyasi, mədəni və təhlükəsizlik perspektivlərini birbaşa müəyyən edəcək. Buna görə də hazırkı durum aktiv qarşıdurmadan çox, nəticələri qabaqcadan ölçüb-biçən strateji gözləmə mərhələsi kimi dəyərləndirilməlidir.