Rəsul Mirhəşimli

İslam təsəvvüfündə işlədilən terminlərin əksəriyyəti zahiri mənalarından qat-qat dərin məna daşıyır. Bu anlayışlar təkcə dini-fəlsəfi terminologiyanın elementi deyil, həm də sufilərin insan, kainat və Yaradan arasındakı münasibətə baxışını formalaşdıran düşüncə sisteminin əsas sütunlarıdır. Hər bir termin uzun əsrlər ərzində formalaşmış mənəvi təcrübənin və irfani dünyagörüşünün daşıyıcısıdır. Bu baxımdan “kəvn” və “cəm” anlayışları təsəvvüf fəlsəfəsinin ən mühüm məfhumları sırasında yer alır.

“Kəvn” ərəb mənşəli söz olub “varlıq”, “meydana gəlmə”, “yaradılmış aləm” mənalarını ifadə edir. Təsəvvüf ədəbiyyatında isə bu termin daha geniş məzmun daşıyır. Burada “kəvn” dedikdə Allahdan başqa mövcud olan bütün yaradılmış aləm – görünən və görünməyən varlıqlar, maddi və mənəvi aləm, zaman və məkan daxil olmaqla bütün mövcudat nəzərdə tutulur. Sufi müəlliflər üçün kainat təsadüfi yaranmış maddi sistem deyil, ilahi iradənin təcəllisi, Yaradanın qüdrət və hikmətinin görünən ifadəsidir.

Klassik Şərq poeziyasında tez-tez rast gəlinən “kövnü-məkan” ifadəsi də məhz bütün kainatı və varlıq aləmini ehtiva edir. Bu ifadə Nizami, Füzuli, Nəsimi, Əvhədi kimi mütəfəkkirlərin yaradıcılığında insanın kainatdakı mövqeyini və Allahla münasibətini izah edən əsas poetik simvollardan biri kimi çıxış edir.

“Kəvn” anlayışının qarşısında duran əsas təsəvvüfi məqamlardan biri isə “cəm”dir. Ərəb dilində “birləşdirmək”, “toplamaq” mənalarını verən bu söz təsəvvüf terminologiyasında zahirdə müxtəlif görünən varlıqların əslində vahid ilahi həqiqətin təcəllisi olduğunu dərk etmək məqamını ifadə edir. Sufi mənəvi kamillik yolunda irəlilədikcə çoxluğun arxasında gizlənən vəhdəti görməyə başlayır. Bu mərhələ “cəm məqamı” adlanır.

“Cəm” halında insan zahiri fərqlərə deyil, onların arxasında dayanan ilahi həqiqətə yönəlir. Bu, yaradılmışları inkar etmək deyil, əksinə, onların hamısının eyni mənbədən qaynaqlandığını dərk etmək deməkdir. Təsəvvüfün məşhur ifadələrindən biri olan “kəsrətdə vəhdət, vəhdətdə kəsrət” düşüncəsi də məhz bu məqamı açıqlayır. Yəni çoxluq içində birliyi, birlik içində isə yaradılışın saysız-hesabsız təzahürlərini görmək sufi idrakının əsas xüsusiyyətidir.

Bu iki anlayış birlikdə nəzərdən keçirildikdə təsəvvüfün əsas fəlsəfi xətti daha aydın görünür. Yaradılmış aləm (“kəvn”) zahirdə müxtəlif və rəngarəng görünsə də, onun arxasında vahid ilahi həqiqət dayanır. İnsan isə mənəvi kamilləşmə yolu ilə həmin həqiqəti dərk etməyə çalışır. Məhz buna görə sufi poeziyasında kainat sadəcə maddi dünya kimi deyil, Allahın isim və sifətlərinin təcəlli etdiyi böyük bir güzgü kimi təqdim olunur.

Azərbaycan və ümumilikdə Şərq irfan məktəbinin görkəmli nümayəndələrinin əsərlərində bu düşüncə geniş şəkildə əksini tapıb. İmadəddin Nəsimi insanı “kiçik aləm”, kainatı isə “böyük insan” kimi təqdim edərək ilahi həqiqətin insanın özündə təcəlli etdiyini vurğulayırdı. Marağalı Əvhədi isə xüsusilə “Cami-Cəm” əsərində insanın həqiqəti kənarda deyil, öz daxilində axtarmasının vacibliyini ön plana çəkirdi. Əsərdə təsəvvüfi simvollar vasitəsilə göstərilir ki, kamilləşmə zahiri biliklərin deyil, daxili idrakın nəticəsidir.

Əslində “Cami-Cəm” adının özü də təsadüfi seçilməyib. Klassik Şərq düşüncəsində “Cami-Cəm” bütün aləmi əks etdirən, həqiqəti göstərən rəmzi cam hesab olunur. Sufi müəlliflər bu obraz vasitəsilə insanın öz mənəvi aləmini saflaşdırdıqca ilahi həqiqəti daha aydın görə biləcəyini ifadə ediblər.

Təsəvvüfdə insanın özünü tanıması Allahı tanımağa aparan yol hesab edilir. Bu düşüncənin əsas dayaq nöqtələrindən biri kimi məşhur “Nəfsini (özünü) tanıyan Rəbbini tanıyar” kəlamı göstərilir. Hərçənd bu ifadənin hədis kimi etibarlılığı islam alimləri arasında müzakirə mövzusu olub, sufi məktəblərində əsrlər boyu irfani hikmət kimi qəbul edilərək mənəvi tərbiyənin əsas prinsiplərindən birinə çevrilib.

Nəticə etibarilə, “kəvn” yaradılmış aləmi, “cəm” isə həmin aləmin arxasında dayanan ilahi vəhdətin idrakını ifadə edir. Bu iki anlayış təsəvvüf fəlsəfəsinin mərkəzində dayanmaqla yanaşı, insanın kainata baxışını, özünü dərk etməsini və Yaradanla mənəvi bağını izah edən əsas konsepsiyalardan biridir. Məhz buna görə də təsəvvüf irsi yalnız dini düşüncə deyil, eyni zamanda Şərq fəlsəfəsinin, klassik ədəbiyyatın və Azərbaycan mədəniyyətinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmiş zəngin mənəvi irs kimi qiymətləndirilir.