Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsindən sonra qarşıda duran ən mühüm məsələlərdən biri yalnız müstəqil dövlət qurumlarının yaradılması deyil, həm də həmin dövlətin ərazi bütövlüyünün və siyasi hakimiyyətinin real şəkildə təmin olunması idi. Cümhuriyyətin paytaxtı elan etdiyi Bakı həmin dövrdə hökumətin nəzarətində deyildi. Buna görə də Gəncədə fəaliyyət göstərən Azərbaycan hökuməti faktiki olaraq ölkənin əsas siyasi, iqtisadi və strateji mərkəzindən kənarda yerləşirdi.

Bu vəziyyət Bakının azad edilməsini sırf hərbi məqsəd olmaqdan çıxararaq, Azərbaycan dövlətçiliyinin taleyini müəyyən edən siyasi-strateji məsələyə çevirirdi.

1918-ci ilin yayında Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan hərbi qüvvələri ilə birlikdə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində Göyçay, Kürdəmir, Ağsu və Şamaxı istiqamətləri nəzarətə götürüldü və Bakı istiqamətində irəliləyiş üçün imkan yarandı.

Bakının müdafiəsində müxtəlif siyasi və hərbi qüvvələrin iştirakı vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi. Şəhərdə Bakı Sovetinin süqutundan sonra Sentrokaspi Diktaturası hakimiyyətə gəlmiş, eyni zamanda general Denstervilin komandanlığı altında Britaniya qüvvələri də Bakının müdafiəsində iştirak etmişdi. Bu baxımdan şəhər uğrunda mübarizə yalnız Azərbaycan daxilindəki siyasi qarşıdurma deyil, Birinci Dünya müharibəsinin Qafqazdakı geosiyasi rəqabətinin də mühüm hissəsi idi.

15 sentyabr: hərbi qələbədən siyasi dönüş nöqtəsinə

Qafqaz İslam Ordusunun Bakıya həlledici hücumu sentyabrın 14-nə keçən gecə başladı. Sentyabrın 14-də Britaniya qüvvələri şəhəri tərk etdi, sentyabrın 15-də isə Sentrokaspi Diktaturasının qüvvələri məğlub edildi. Beləliklə, türk-Azərbaycan hərbi qüvvələrinin həyata keçirdiyi əməliyyat Bakının azad olunması ilə nəticələndi.

Bu hadisənin tarixi əhəmiyyətini yalnız hərbi nəticə ilə izah etmək kifayət deyil. Bakının azad olunması Cümhuriyyət hökumətinin ölkənin əsas siyasi mərkəzinə faktiki nəzarət əldə etməsi demək idi. Başqa sözlə, Gəncədə mövcud olan hökumət artıq Bakıda dövlət hakimiyyətinin tamhüquqlu mərkəzini yaratmaq imkanına sahib idi.

Məhz buna görə 15 sentyabr qələbəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət quruculuğu tarixində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Prezident Kitabxanasının materiallarında da Bakının azad edilməsindən sonra Azərbaycanda dövlət quruculuğunun əsas mərhələsinin başladığı vurğulanır.

Gəncə mərhələsindən Bakı mərhələsinə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk siyasi fəaliyyət mərhələsi Gəncə ilə sıx bağlı idi. Bunun əsas səbəbi Bakının hökumətin nəzarətində olmaması idi. Gəncə həmin şəraitdə dövlət idarəçiliyinin həyata keçirilməsi üçün təhlükəsiz və real siyasi mərkəz funksiyasını yerinə yetirirdi.

Lakin Gəncə müstəqil Azərbaycan dövlətinin uzunmüddətli siyasi və iqtisadi mərkəzi olmaq üçün Bakı ilə müqayisə edilə bilməzdi. Bakı ölkənin ən böyük şəhəri, Xəzər sahilində mühüm liman və xüsusilə neft sənayesi baxımından strateji iqtisadi mərkəz idi. Buna görə hökumətin Bakıya köçməsi təkcə inzibati ünvan dəyişikliyi deyildi. Bu addım Cümhuriyyətin öz siyasi hakimiyyətini ölkənin iqtisadi və kommunikasiya mərkəzi ilə birləşdirməsi demək idi.

Sentyabrın 17-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü və Bakı Cümhuriyyətin faktiki siyasi mərkəzinə çevrildi.

Bu keçid dövlətçilik baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki müstəqillik yalnız siyasi bəyanatla deyil, hakimiyyətin ölkənin əsas şəhərində fəaliyyət göstərməsi, idarəçilik mexanizmlərinin həmin mərkəzdə cəmləşməsi və dövlət institutlarının real ərazi üzərində işləməsi ilə möhkəmlənirdi.

Bakı amili: iqtisadi güc və siyasi legitimlik

Bakının azad edilməsinin ən mühüm nəticələrindən biri Cümhuriyyətin iqtisadi imkanlarının genişlənməsi idi. Şəhərin neft sənayesi Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas dayaqlarından birini təşkil edirdi. Buna görə Bakıya nəzarət dövlətin maliyyə, sənaye və xarici iqtisadi əlaqələr baxımından imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırırdı.

Eyni zamanda, Bakı üzərində hakimiyyət siyasi legitimlik baxımından da mühüm idi. Paytaxtın hökumətin nəzarətində olması yeni dövlətin mövcudluğunu həm ölkə daxilində, həm də xarici qüvvələr qarşısında daha aydın göstərirdi.

Bu mənada 15 sentyabr hərbi qələbəsi ilə 17 sentyabr hökumətin Bakıya köçməsi bir-birindən ayrı hadisələr deyil, vahid siyasi prosesin iki mərhələsi idi. Birinci hadisə paytaxtın hərbi yolla nəzarətə götürülməsini, ikinci hadisə isə həmin hərbi nəticənin dövlət idarəçiliyinə çevrilməsini təmin etdi.

Qafqaz İslam Ordusu amili və Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı

Bakının azad edilməsində Azərbaycan hərbi qüvvələri ilə Osmanlı hərbi hissələrinin birgə fəaliyyəti həlledici rol oynadı. Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşanın rəhbərliyi altında aparılan əməliyyat Azərbaycan dövlətçiliyinin müdafiəsi ilə Osmanlı dövlətinin Qafqaz siyasətinin kəsişdiyi mürəkkəb tarixi şəraitdə baş verdi.

Bakının azad edilməsindən sonra sentyabrın 16-da türk-Azərbaycan hərbi hissələrinin iştirakı ilə parad keçirilməsi də qələbənin siyasi və simvolik əhəmiyyətini nümayiş etdirirdi. Paradın iştirakçıları arasında Nuru Paşa, Xəlil Paşa, general Əlağa Şıxlinski, polkovnik Həbib bəy Səlimov, Azərbaycan hökumətinin və parlamentinin nümayəndələri vardı.

Bu hadisə Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığının tarixində də xüsusi yer tutur. Azərbaycan tərəfi üçün bu əməkdaşlıq müstəqil dövlətin qorunması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Osmanlı imperiyası üçün isə Qafqazdakı hərbi-siyasi proseslər daha geniş regional və beynəlxalq qarşıdurmanın tərkib hissəsi idi.

Paytaxtın köçürülməsi dövlət quruculuğuna nə verdi?

Hökumətin Bakıya köçməsi Cümhuriyyətin dövlət institutlarının fəaliyyətində yeni mərhələ yaratdı. Artıq hökumət ölkənin əsas iqtisadi mərkəzində yerləşirdi və siyasi qərarların icrası üçün daha geniş inzibati və iqtisadi imkanlara malik idi.

Mətbuat sahəsində də bu dəyişiklik özünü göstərdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mühüm mətbu orqanlarından olan “Azərbaycan” qəzeti əvvəlcə Gəncədə nəşr olunub, sonradan Bakıda fəaliyyətini davam etdirmişdi. Bu fakt belə Gəncədən Bakıya keçidin yalnız hökumət strukturlarını deyil, bütövlükdə dövlətin informasiya və ictimai-siyasi həyatını əhatə etdiyini göstərir.

Bakıda dövlət idarəçiliyinin möhkəmlənməsi sonrakı siyasi proseslər üçün də mühüm zəmin yaratdı. Noyabrda Azərbaycan Milli Şurasının fəaliyyətini bərpa etməsi, dekabrda isə Azərbaycan Parlamentinin açılması artıq paytaxt Bakının dövlət quruculuğunun əsas siyasi platformasına çevrildiyini göstərirdi.

Qələbənin geosiyasi tərəfi

Bakının azad edilməsi regionun geosiyasi mənzərəsini də dəyişdirdi. Bakı üzərində nəzarət uğrunda mübarizə yalnız Azərbaycan daxilindəki qüvvələr arasında qarşıdurma deyildi. Şəhərin neft ehtiyatları və Xəzər hövzəsindəki mövqeyi onu Birinci Dünya müharibəsinin böyük dövlətləri üçün xüsusi əhəmiyyətə malik edirdi.

Bu səbəbdən Qafqaz İslam Ordusunun Bakıya daxil olması Azərbaycan tarixinin hüdudlarını aşan regional nəticələr yaratdı. Bununla belə, əldə olunan hərbi üstünlük uzunmüddətli olmadı. Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlubiyyətindən sonra imzalanan Mudros müqaviləsinin şərtlərinə əsasən türk qoşunları Azərbaycanı tərk etməli oldular.

Bu fakt göstərir ki, 1918-ci ilin sentyabrında əldə edilən qələbə nə qədər mühüm olsa da, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qarşısında yalnız Bakını qorumaq deyil, mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə müstəqilliyi davamlı dövlət institutları vasitəsilə möhkəmləndirmək vəzifəsi dayanırdı.

Bakının azadlığı dövlətin siyasi mərkəzini reallaşdırdı

Qafqaz İslam Ordusunun Bakını azad etməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixində sadəcə hərbi zəfər kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisə dövlətin siyasi coğrafiyasını dəyişdirdi, hökumətin paytaxta qayıtmasına imkan yaratdı və müstəqilliyin real idarəçilik mexanizmləri ilə möhkəmləndirilməsi üçün yeni şərait formalaşdırdı.

Gəncə Cümhuriyyətin ən çətin günlərində dövlət hakimiyyətinin qorunduğu siyasi mərkəz kimi tarixə düşdü. Bakı isə azad edildikdən sonra həmin dövlət hakimiyyətinin iqtisadi, siyasi və institusional mərkəzinə çevrildi.

Bu baxımdan 15 sentyabr 1918-ci il ilə 17 sentyabr 1918-ci il arasında yalnız iki təqvim günü fərqi yoxdur. Bu tarixlər Azərbaycan dövlətçiliyinin hərbi müdafiədən siyasi konsolidasiyaya keçidini ifadə edir. Bakının azad edilməsi dövlətin paytaxtına nəzarətin əldə olunması idisə, hökumətin Gəncədən Bakıya köçürülməsi həmin qələbənin dövlət quruculuğu baxımından siyasi nəticəyə çevrilməsi idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qısa müddətli mövcudluğuna baxmayaraq, həmin hadisələr milli dövlətçilik tarixində mühüm iz buraxdı. 15 sentyabr Bakının azadlığı, 17 sentyabr isə bu azadlığın dövlət idarəçiliyində təcəssümü kimi Azərbaycanın siyasi tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

ERAmedia Analitik Qrupu