Avropa İttifaqı–ABŞ münasibətlərində yaranmış gərgin vəziyyət Brüsseldə keçirilən fövqəladə liderlər sammitinin əsas gündəm mövzusu olub.

ERAmedia xəbər verir ki, Avropa İttifaqı (Aİ) liderləri ABŞ prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyanı cəzalandırıcı gömrük rüsumları vasitəsilə ələ keçirməklə hədələməsinin transatlantik ittifaqı dağılma həddinə gətirməsindən sonra Trampdan sayğı tələb ediblər.

Qeyd edək ki, Tramp çərşənbə günü qəfil geri addım ataraq, NATO-nun Baş katibi Mark Rüttenin vasitəçiliyi ilə Arktika təhlükəsizliyi ilə bağlı uzunmüddətli razılaşmaya üstünlük verib.

Aİ Şurasının sədri Antonio Koşta Brüsseldə keçirilən fövqəladə sammitdən sonra verdiyi açıqlamada bildirib:

“Biz inanırıq ki, tərəfdaşlar və müttəfiqlər arasındakı münasibətlər dostluq və hörmət çərçivəsində idarə olunmalıdır.”

Koşta vurğulayıb ki, Avropa İttifaqı öz maraqlarını qorumaqda davam edəcək və hər cür təzyiq və məcburiyyətə qarşı həm özünü, həm üzv dövlətlərini, həm vətəndaşlarını, həm də şirkətlərini müdafiə edəcək:
“Bunun üçün Aİ-nin gücü və alətləri var və lazım gəldikdə onlardan istifadə edəcək.”

Trampın yanında mövqe tutan Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen isə bildirib ki, birlik Trampın ərazi iddialarına qarşı “qətiyyətli, qarşıdurmadan uzaq və ən əsası birlik içində” davranaraq “uğur qazanıb”.

Fon der Lyayen daha sonra Aİ-ni “iqtisadi gücünü” artırmağa, tədarük zəncirlərini şaxələndirməyə və ABŞ qarşısında daha müstəqil olmağa çağırıb.

Trampın geri addımından əvvəl Avropa Komissiyası gömrük rüsumları təhdidinin reallaşacağı ehtimalına qarşı Vaşinqtona cavab tədbirləri üzərində işləməyə başlamışdı. Gündəmdə olan variantlar arasında ilk dəfə Aİ-nin müqavimət imkanlarını gücləndirməyi hədəfləyən “Zorlayıcı Hərəkətlərə Qarşı Alət”in (Anti-Coercion Instrument – ACI) işə salınması da yer alıb. Bu mexanizm xidmətlər, investisiya axınları, dövlət satınalmaları və əqli mülkiyyət də daxil olmaqla iqtisadiyyatın bir çox sahələrini eyni vaxtda hədəfə almaq səlahiyyəti verir.

Koşta bildirib ki, “Avropa həyat tərzi Amerika həyat tərzindən fərqlidir. Biz Amerika həyat tərzinə hörmət edirik. “Lakin bizim üçün transatlantik tərəfdaşlığın qorunması və ona dəyər verilməsi son dərəcə vacibdir”, – deyə o vurğulayıb.

Aİ Şurasının sədri əlavə edib ki, sosial mediada edilən hər paylaşıma və ya açıqlamaya dərhal reaksiya vermirlər:

“Münasibətlərimizlə bağlı aydın baxışımız var və əsas prinsiplərimizi müdafiə edirik”.

Dünən keçirilən sammitdə Vaşinqtonla “gözə-göz” qarşıdurmanın ölçüyəgəlməz iqtisadi zərərə səbəb ola biləcəyindən və Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsini dayandırmaq üçün birgə səyləri poza biləcəyindən ehtiyat edən liderlərin rahatlama hissi diqqət çəkib.

Ən pis ssenarinin qarşısı alınsa da, Trampın ilhaq yönümlü məqsədlərinin yaratdığı misli görünməmiş böhrandan sonra avropalılar arasında ciddi narahatlıq və şübhə qalmaqda davam edib. Mark Rüttenin vasitəçiliyi ilə əldə olunan çərçivə razılaşmasının detalları açıqlanmayıb və bu da Qrenlandiya ətrafında gərginliyin tam bitmədiyinə dair şübhələri artırıb.

Fransa Prezidenti Emmanuel Makron “son dərəcə ayıq-sayıq olduqlarını və yeni təhdidlər yaranarsa alətlərdən istifadə etməyə hazır olduqlarını” bildirərək, kollektiv cavab çərçivəsində ACI mexanizminin işə salınmasına çağırış etmişdi.

Günün əsas simalarından biri olan Danimarkanın Baş naziri Mette Frederiksen ölkəsinin Qrenlandiya ilə bağlı məsələləri yalnız suverenlik müzakirə mövzusu olmadığı halda Ağ Ev ilə müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirib və bunu “qırmızı xətt” adlandırıb.

Frederiksen gəliş zamanı verdiyi açıqlamada deyib:
“Demokratik qaydalarımız müzakirə mövzusu ola bilməz.”

Trampın gömrük rüsumları təhdidlərindən sonra ABŞ-a etibar edib-etməmək sualına cavab verən Danimarka lideri iki tərəfin “bir-birini hədələmədən, hörmət çərçivəsində əməkdaşlıq etməli olduğunu” vurğulayıb.

Fövqəladə sammit Trampı Qrenlandiyanı ələ keçirmə planından çəkindirmək məqsədilə beş gün davam edən intensiv Avropa diplomatiyasının nəticəsi olub.

İsveçrənin Davos şəhərində keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda (WEF) hökm sürən gərgin atmosfer fonunda Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen və Fransa Prezidenti Emmanuel Makron açıq şəkildə cavab tədbirləri görüləcəyini bəyan ediblər.

Məlumata görə, Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Kristin Laqard ABŞ-ın ticarət naziri Hovard Latnikin Avropanın iqtisadi göstəricilərini sərt şəkildə tənqid etməsindən sonra Davosda keçirilən yüksək səviyyəli qapalı yeməyi tərk edib. Latnikin açıqlamaları zalda ciddi narazılıqla qarşılanıb.

Bu hadisə Aİ–ABŞ münasibətlərində etimad böhranının dərinləşdiyini və transatlantik ittifaqın əvvəlki kimi avtomatik işləmədiyini göstərir. Avropa liderlərinin Trampdan açıq şəkildə “sayğı” tələb etməsi Aİ-nin daha passiv tərəfdaş olmaq istəmədiyini və siyasi özünəinamını artırdığını ortaya qoyur.
Qrenlandiya ətrafında yaranan gərginlik isə təhlükəsizlik və suverenlik məsələlərinin artıq iqtisadi alətlərlə birbaşa təzyiq predmetinə çevrildiyini sübut edir. Trampın geri addımı diplomatiyanın hələ də təsirli olduğunu göstərsə də, Avropada ABŞ-ın uzunmüddətli etibarlılığına dair şübhələri aradan qaldırmır. Aİ-nin Anti-Koersiya Mexanizmi kimi alətləri gündəmə gətirməsi blokun geosiyasi aktor kimi sərtləşdiyinə işarədir.
Ümumilikdə bu böhran Avropanın strateji muxtariyyət axtarışını sürətləndirən və ABŞ-dan daha müstəqil xəttə yönəlməsini gücləndirən dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

ERAmedia Analitik Qrupu