Alimlər insan beynindəki xəstəlikləri daha real şəkildə araşdırmaq məqsədilə siçanların beynindəki milyonlarla neyronu laboratoriyada yetişdirilən insan beyin hüceyrələri ilə əvəz edən yeni üsul hazırlayıblar.

ERAmedia xəbər verir ki, “Nature” jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər genetik üsullardan istifadə etməklə beynin xarici təbəqəsi olan beyin qabığının (serebral korteks) böyük hissəsindən məhrum siçanlar yetişdiriblər. Daha sonra beynin boş qalan hissəsinə laboratoriyada yetişdirilmiş insan kortikal neyronları yerləşdirilib.

Təcrübənin sonunda siçanların beynindən təxminən 14 milyon siçan neyronu çıxarılıb və onların yerinə təxminən 4 milyon insan neyronu yerləşdirilib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu üsul serebral iflic, zehni inkişaf pozuntuları və epileptik ensefalopatiyalar kimi insan beyninə təsir edən xəstəliklərin araşdırılmasında mövcud heyvan modellərindən daha real nəticələr verə bilər.

Siçan beyninə insan neyronlarının yerləşdirilməsi yeni metod deyil. Lakin əvvəlki təcrübələrdə insan hüceyrələrinin siçan beynindəki mövcud sinir şəbəkələrinə geniş şəkildə inteqrasiyası ciddi bioloji maneə ilə qarşılaşırdı.

Tədqiqatın baş müəllifi, Stanford Universitetinin Psixiatriya və Davranış Elmləri professoru Sergiu Pașca-nın sözlərinə görə, bunun əsas səbəbi insan beyin hüceyrələrinin siçan hüceyrələrindən ən azı 20 dəfə daha yavaş inkişaf etməsidir.

Normal siçan beynində neyronlar sürətlə böyüyərək bir-biri ilə əlaqələr qurur. Sonradan əlavə edilən insan hüceyrələri isə bu prosesdə geridə qalır.

Pașca NPR-ə bildirib ki, insan hüceyrələri bir neçə millimetr uzunluğa çatana qədər siçan hüceyrələri artıq əlaqələrinin böyük hissəsini formalaşdırır və beynin inkişaf mərhələsi başa çatır.

Tədqiqatçılar bu dəfə problemin həlli üçün fərqli yanaşmadan istifadə ediblər: insan hüceyrələrini mövcud siçan neyronları ilə rəqabətə məcbur etmək əvəzinə, siçan beynində onlar üçün boş sahə yaradıblar.

Genetik olaraq dəyişdirilmiş siçanlar beyin qabığının müəyyən hissələri olmadan doğulub. Daha sonra insan neyronları bu boş sahələrə yerləşdirilib.

Tədqiqatın ilk mərhələsində alimləri təəccübləndirən məqamlardan biri beyin qabığının əhəmiyyətli hissəsindən məhrum olan siçanların gözlənildiyindən daha funksional şəkildə yaşaması olub.

Beyin qabığı yaddaş, məntiqi düşünmə və şüur kimi yüksək səviyyəli beyin funksiyalarında mühüm rol oynayır. Buna baxmayaraq, siçanlar hərəkət etməkdə ciddi çətinlik çəkməyiblər.

Pașca bildirib ki, heyvanlar yaddaş testlərində zəif nəticə göstərsələr də, kənardan baxdıqda beyin həcmlərinin təxminən yarısının olmadığını anlamaq demək olar ki, mümkün olmayıb.

Alimlər bunun siçanların beynin qalan hissələrindən istifadə edərək alternativ strategiyalar inkişaf etdirməsi ilə bağlı olduğunu düşünürlər.

Daha sonra tədqiqatçılar laboratoriyada yetişdirdikləri kiçik insan neyronu qruplarını siçanların beynindəki boş sahələrə yerləşdiriblər.

Pașca-nın sözlərinə görə, hüceyrələr bir neçə gün ərzində bölünməyə və çoxalmağa başlayıb. Həftələr və aylar ərzində böyüyən insan hüceyrələri qan damarlarından qidalanaraq siçan beynində onlar üçün ayrılmış sahənin böyük hissəsini tutub.

Daha diqqətçəkən nəticələrdən biri insan neyronları yerləşdirilən siçanların bəzi funksiyalarında yaxşılaşma müşahidə edilməsi olub.

Bu siçanlar beyin qabığı olmayan siçanlarla müqayisədə yaddaş testlərində və digər siçanlarla sosial qarşılıqlı əlaqələrdə daha yaxşı nəticə göstəriblər.

Pașca hesab edir ki, bu nəticə insan kortikal hüceyrələrinin itirilmiş bəzi funksiyaların bərpasına töhfə verə biləcəyinə işarə edir.

Tədqiqatçılar yeni metodun gələcəkdə insan beyin xəstəliklərinin mexanizmlərini daha yaxşı öyrənmək və potensial müalicə üsullarını sınaqdan keçirmək üçün yeni imkanlar yarada biləcəyini düşünürlər.

Əli Fərhad