Birləşmiş Millətlər Universitetinin (UNU) yeni hesabatına görə, onilliklərdir davam edən meşələrin qırılması, çirklənmə, torpaq eroziyası, suyun həddindən artıq istifadəsi və yeraltı suların davamlı tükənməsi, qlobal istiləşmənin də təsiri ilə planetin su ehtiyatlarına və bərpa qabiliyyətinə “geri dönməz zərər” vurub.

ERAmedia-nın məlumatına görə, hesabatda bildirilir ki, “su stresi” və “su böhranı” kimi anlayışlar artıq bugünkü sərt reallığı əks etdirmir və bu vəziyyət dünya üzrə “həssaslıq, məcburi köç və münaqişə” risklərini artırır.

UNU hesabatı su iflasını, yenilənə bilən su ehtiyatları və təhlükəsiz istifadəyə nisbətən səthi və yeraltı suların “davamlı şəkildə həddindən artıq çəkilməsi” kimi izah edir. Bu, həmçinin “su ilə bağlı təbii sərvətlərin geri dönməz və ya yüksək maliyyətli itkisinin” göstəricisidir.

Hesabatda qeyd edilir ki, bu anlayış, hələ də geri dönə bilən yüksək təzyiq vəziyyətlərini əks etdirən su stresi və qarşısı alınabilən ani sarsıntıları ifadə edən su böhranından fərqlənir.

Hər bir çay hövzəsi və ölkə su iflası vəziyyətində olmasa da, UNU-nun su üzrə tədqiqat direktoru və hesabatın baş müəllifi Kaveh Madani bildirir ki, artıq kifayət qədər kritik sistemlər bu hədləri aşmışdır.

“Bu sistemlər ticarət, miqrasiya, iqlim geri dönüşləri və geosiyasi asılılıqlar vasitəsilə bir-birinə bağlıdır. Buna görə qlobal risk mənzərəsi əsaslı şəkildə dəyişib”, – deyə o əlavə edib.

Madani qeyd edir ki, su iflası bir ərazinin nə qədər nəm və ya quru görünməsi ilə bağlı deyil, balans, hesab və davamlılıqla əlaqədardır. Hətta hər il daşqınla üzləşən bölgələr də illik yenilənə bilən su ehtiyatlarını həddindən artıq istifadə edirsə, su iflasında sayılır.

Hesabatda vurğulanır ki, su iflasının təsirləri sərhədləri aşdığı üçün, onun qlobal perspektivdə qiymətləndirilməsi vacibdir.

“Əkinçilik təmiz su istifadəsinin böyük hissəsini təşkil edir və qida sistemləri ticarət və qiymətlər vasitəsilə sıx bağlıdır. Bir bölgədə su çatışmazlığı kənd təsərrüfatını zəiflədikdə, təsirlər qlobal bazarlara, siyasi sabitliyə və başqa yerlərdəki qida təhlükəsizliyinə dalğalar şəklində yayılır. Bu, su iflasını ayrı-ayrı yerli böhranlar zənciri olmadan qlobal riskə çevirir,” – deyə Madani bildirir.

Hesabat, qlobal məlumat bazaları və son elmi sübutlardan istifadə edərək su vəziyyətinə dair “dramlı” ümumi görünüş təqdim edir və vəziyyətin böyük ölçüdə insan fəaliyyətlərindən qaynaqlandığını göstərir.

Məlumatlara görə, 1990-cı illərin əvvəllərindən bu yana böyük göllərin təxminən yarısı su itkisinə məruz qalıb, insanlığın 25%-i bu su mənbələrindən birbaşa asılıdır və ilin müəyyən dövrlərində bir çox böyük çaylar artıq dənizə çatmır.

Son 50 ildə Avropa Birliyinin ərazisinə bərabər olan 410 milyon hektar təbii sulak ərazilər məhv edilib. 1970-ci illərdən bəri qlobal buzlaq itkisi 30% artıb.

Duzlaşma təxminən 100 milyon hektar əkin sahəsini sıradan çıxarıb və yeraltı suyu saxlayan böyük akviferlərin 70%-i uzunmüddətli azalma göstərir.

Hesabat indiyə qədər içməli su, sanitariya və səmərəlilik artırmaq üzərində qurulan qlobal su gündəminin artıq məqsədəuyğun olmadığını vurğulayır.

UNU su iflasını rəsmi şəkildə tanıyan, suyu iqlim öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi üçün “həm məhdudiyyət, həm də fürsət” kimi görən və su iflasının izlənməsini qlobal çərçivəyə yerləşdirən yeni gündəm çağırışı edir.

Hökumətlərdən çirklənmə və sulak ərazilərin məhv edilməsinə qarşı sərt tədbirlər görmək, su intensiv sektorları, xüsusən də kənd təsərrüfatını transformasiya etmək və həyatı dəyişməli olan icmaları dəstəkləmək tələb olunur.

Əks halda, yük orantısız olaraq kiçik fermerlərin, yerli xalqların, aşağı gəlirli şəhər sakinlərinin, qadınların və gənclərin üzərinə düşəcək.

Qeyd edilir ki, su iflası həssaslığın, məcburi köçlərin və münaqişənin əsas sürücüsünə çevrilir. Bunun ədalətli idarəsi, həssas icmaların qorunması və qaçılmaz itkilərin bərabər paylaşılması barış, sabitlik və sosial uyğunluğun qorunması üçün mərkəzi əhəmiyyət daşıyır.

Bu vəziyyət göstərir ki, su idarəçiliyində yalnız mövcud ehtiyatların qorunması kifayət etmir, strateji planlama və innovativ həllər vacibdir. Su ilə bağlı risklərin yalnız yerli deyil, qlobal iqtisadi və sosial sistemlərə təsir etdiyi artıq açıqdır. Uzunmüddətli perspektivdə su ehtiyatlarının bərpası və dayanıqlı istifadəsi üçün fərqli yanaşmalar tələb olunur. İqlim dəyişikliyi və insan fəaliyyətləri bir-birini gücləndirərək su çatışmazlığını daha mürəkkəb hala gətirir. Bu təhlil göstərir ki, ekoloji və sosial ədalət prinsipləri su siyasətində mərkəzi yer tutmalıdır.

ERAmedia Analitik Qrupu