Neft məhsullarının tədarükündə yaranan itkilər qlobal dizel bazarında xam neftdən asılı olmayan ayrıca təchizat böhranı formalaşdırır.

ERAmedia xəbər verir ki, məhsul qiymətlərinin və neft emalı marjalarının yüksəlməsi Türkiyə kimi idxaldan asılı bazarlarda yanacaqdoldurma məntəqələrində dizel qiymətlərinin artmasına səbəb olur.

Rusiyanın enerji gəlirlərini azaltmağı hədəfləyən Ukraynanın Rusiyanın neft emalı zavodlarına və ixrac infrastrukturuna hücumlarını intensivləşdirməsi, eləcə də Körfəz ölkələrindən neft və neft məhsulları ixracının pozulması qlobal dizel təchizatının mühüm hissəsinin bazara çıxmasına mane olur.

Xüsusilə Körfəz ölkələrinin dizel və qazoyl ixracının aşağı səviyyələrə geriləməsi beynəlxalq bazarlardakı təchizat itkisini artırır. Rusiyadakı neft emalı zavodlarında yaranan fasilələrlə birləşən bu vəziyyət dizel qiymətləri və neft emalı marjaları üzərində yüksəliş təzyiqi yaradır.

Almaniya və Fransada ABŞ/İsrail-İran müharibəsindən əvvəlki son ticarət günü olan fevralın 27-də litri təxminən 1,8 avro təşkil edən dizel qiymətləri sentyabrın ortalarında 2,4 avroya yüksəlib.

ABŞ-da dizelin bir qallonunun qiyməti fevralın 28-də 3,75 dollar olduğu halda, sentyabrın 11-də ilk dəfə 6 dolları keçib.

Rusiyada da dizel qiymətləri müharibənin başlanmasından etibarən artıb. Fevralın 27-dən əvvəl litri təxminən 77 rubl olan dizelin qiyməti sentyabrın ortalarında 82-83 rubla yüksəlib.

Hörmüz boğazındakı fasilə dizel bazarına birbaşa təsir edir

Hörmüz boğazında yaranan fasilə yalnız xam neft tədarükünə deyil, neft məhsullarının birbaşa ticarətinə də təsir göstərdiyi üçün dizel bazarındakı təchizat sıxlığını daha da dərinləşdirir.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, normal şəraitdə Hörmüz boğazından gündəlik təxminən 5 milyon barel neft məhsulu daşınır. Axınların ciddi şəkildə yavaşlaması xüsusilə dizel, aviasiya yanacağı və mayeləşdirilmiş neft qazı (LPG) kimi emal olunmuş məhsullarda təchizat itkilərini artırır.

Körfəz ölkələrindəki neft emalı zavodlarından çıxan dizel və qazoylun əhəmiyyətli hissəsi Asiya, Avropa və Afrika bazarlarına dəniz yolu ilə çatdırılır. Hörmüz boğazındakı fasilə bu ticarət marşrutuna birbaşa təsir göstərməklə bazarda yalnız xam neftin deyil, hazır dizel yanacağının da azalmasına səbəb olur.

Bu səbəbdən dizel bazarında yaranan təchizat sıxlığı xam neft qiymətlərindəki dəyişiklikdən asılı olmayaraq məhsul qiymətləri və neft emalı marjaları üzərində əlavə təzyiq yaradır.

Körfəz və Rusiyadan qaynaqlanan təchizat itkisi artır

IEA-nın sentyabr ayı üzrə Neft Bazarı Hesabatına əsasən, Körfəz ölkələrinin dizel və qazoyl üzrə xalis ixracı avqust ayında gündəlik orta hesabla 390 min barel təşkil edib. Bu göstərici Hörmüz boğazından axınların ciddi şəkildə məhdud qalması səbəbindən müharibədən əvvəlki səviyyənin yalnız dörddə birindən bir qədər çoxuna bərabər olub.

Rusiyanın neft emalı sistemindəki problemlər və Ukraynanın hücumlarını intensivləşdirməsi nəticəsində məhsul ixracının azalması da qlobal təchizat itkisini artırıb.

Körfəz ölkələri ilə Rusiyanın ümumi xalis dizel və qazoyl ixracı avqust ayında fevral ayı ilə müqayisədə gündəlik 1,6 milyon barel az olub. Sözügedən ölkələrin fevral ayında dəniz yolu ilə həyata keçirilən qlobal neft məhsulları ticarətində payı təxminən 45 faiz təşkil edib.

Beləliklə, Körfəzdəki təchizat itkiləri ilə Rusiyanın neft emalı sistemindəki problemlər eyni vaxtda qlobal dizel bazarında iki mühüm təchizat mənbəyinin zəifləməsinə səbəb olur.

Dizel üzrə neft emalı marjaları rekord səviyyələrə yüksəlir

Təchizatın məhdudlaşması dizelin beynəlxalq bazar qiymətini dəstəkləməklə yanaşı, neft emalı zavodlarının bu məhsulun istehsalından əldə etdiyi marjaların da artmasına səbəb olur.

Neft emalı marjası zavodun xam nefti emal edərək dizel, benzin və aviasiya yanacağı kimi məhsullara çevirməsi nəticəsində əldə etdiyi gəlirlə həmin məhsulların bazar dəyəri arasındakı fərqi ifadə edir. Dizel qiymətinin xam neft qiymətindən daha sürətlə artdığı dövrlərdə neft emalı zavodlarının dizel istehsalından əldə etdiyi marja da genişlənir.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatlarına görə, 2026-cı ilin ikinci rübündə ABŞ-da dizel və aviasiya yanacağı üzrə neft emalı marjaları əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə iki dəfədən çox artıb. Eyni dövrdə benzin üzrə neft emalı marjasının artımı təxminən 60 faiz olub.

IEA da avqust ayında Atlantik hövzəsində neft emalı marjalarının rekord səviyyəyə çatmasında xüsusilə dizel marjalarının yüksəlməsinin əsas amillərdən biri olduğunu bildirib.

Dizel qiymətlərinin benzin qiymətlərindən fərqli dinamikaya malik olmasında bu iki məhsulun qlobal təklif və tələbat göstəricilərinin bir-birindən fərqlənməsi rol oynayır. Ağır yükdaşımalarda, sənayedə, kənd təsərrüfatında və generatorlarda geniş istifadə olunan orta distillat məhsulu olan dizel iqtisadi aktivlik və enerji təchizatındakı dəyişikliklərə daha birbaşa reaksiya verir.

Xüsusilə Rusiyadakı neft emalı zavodlarında yaranan fasilələr və Körfəzdən məhsul daşımalarının azalması qlobal dizel və qazoyl təchizatına birbaşa təsir göstərir. Bu vəziyyət dizel qiymətlərinin xam neft qiymətlərindən daha sürətlə yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Qlobal məhsul qiymətləri Türkiyədə yanacaqdoldurma məntəqələrinə də təsir edir

Türkiyədə dizel qiymətlərinin formalaşmasına beynəlxalq neft və neft məhsulları qiymətləri ilə yanaşı, valyuta məzənnəsi, neft emalı zavodunun çıxış və ya idxal qiymətləri, distribyutor və yanacaqdoldurma məntəqələrinin marjaları, eləcə də vergilər təsir göstərir.

Bu səbəbdən qlobal dizel bazarında yaranan təchizat sıxlığı və bunun nəticəsində məhsul qiymətlərinin yüksəlməsi, valyuta məzənnəsindəki dəyişikliklərlə birlikdə Türkiyədə yanacaqdoldurma məntəqələrində qiymətlərə də artım təzyiqi yaradır.

Türkiyədə dizelin qiyməti fevralın 27-də litri təxminən 60-62 lirə olduğu halda, sentyabr ayında 100 lirə ətrafına yüksəlib.

Türkiyədə benzin və dizel qiymətlərinin hesablanmasında Aralıq dənizi bazarındakı məhsul qiymətləri əsas götürülür. Dizel üzrə Platts European Market Scan-da dərc olunan CIF MED (Genova/Lavera) 10 ppm ULSD qiyməti izlənilir. Dollar/tonla ifadə olunan bu qiymət valyuta məzənnəsi əsasında türk lirəsinə çevrilir və dizelin litr üzrə qiyməti hesablanır.

Bundan sonra neft emalı zavodunun çıxış qiymətlərinə xüsusi istehlak vergisi (ÖTV), distribyutor və yanacaqdoldurma məntəqələrinin marjaları, nəqliyyat xərcləri əlavə edilir. Son mərhələdə ƏDV-nin tətbiqi ilə istehlakçının yanacaqdoldurma məntəqəsində ödədiyi qiymət formalaşır.

Benzin tələbatının demək olar ki, hamısını yerli neft emalı zavodlarından qarşılayan Türkiyədə dizel tələbatının təxminən 53 faizi daxili istehsal, 47 faizi isə idxal hesabına təmin edilir.

Bu struktur qlobal dizel bazarında baş verən təchizat və qiymət dəyişikliklərinin Türkiyədə yanacaqdoldurma məntəqələrindəki qiymətlərə əks olunmasını əhəmiyyətli amilə çevirir.

Türkiyə qlobal bazarlarda baş verən qeyri-adi qiymət dəyişikliklərinin istehlakçıya təsirini məhdudlaşdırmaq məqsədilə martın 5-də Eşel Mobil sistemini tətbiq etməyə başlamışdı. Sistem beynəlxalq neft qiymətlərindəki dəyişikliklərin yanacaqdoldurma məntəqələrindəki qiymətlərə təsirini vergilər vasitəsilə balanslaşdıraraq yanacaq qiymətlərindəki artımı məhdudlaşdırmağa yönəlib.

ERAmedia Analitik Qrupu