Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin transformasiya mərhələsinə daxil olub. Dünyanın müxtəlif bölgələrində paralel şəkildə müşahidə olunan münaqişə və böhranlar artıq lokal xarakter daşımır, əksinə, regional təhlükəsizlik sistemlərini sarsıdan və dövlətləri yeni müdafiə mexanizmləri qurmağa sövq edən qlobal risk faktoruna çevrilib. Şərqi Avropada davam edən Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə İran ətrafında gərginləşən proseslər, qarşıdurmanın yeni fazaya keçməsi, Qırmızı dəniz və Körfəz hövzəsində enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər dövlətləri ənənəvi təhlükəsizlik modellərinə yenidən baxmağa məcbur edir.

Bu geosiyasi mənzərədə Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız milli sərhədlərin müdafiəsi deyil, həm də Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya və bütövlükdə Türk dünyasında dayanıqlı təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasıdır. Məhz bu baxımdan Bakı son illərdə həyata keçirdiyi çoxvektorlu və strateji uzaqgörən xarici siyasətlə yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının əsas memarlarından birinə çevrilib.

Şimalda Rusiya–Ukrayna müharibəsinin uzanması Qara dəniz–Qafqaz xəttində hərbi-siyasi riskləri artırır. Bu müharibə təkcə Avropanın deyil, Cənubi Qafqazın da təhlükəsizlik balansına birbaşa təsir edir. Rusiya faktorunun zəifləməsi, Qərbin regiona artan marağı və yeni enerji-tranzit marşrutlarının önə çıxması bölgəni böyük güclərin rəqabət meydanına çevirir.

Cənub istiqamətində isə İran ətrafında formalaşan mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət Azərbaycan üçün həm təhlükəsizlik, həm də kommunikasiya baxımından yeni çağırışlar yaradır. İranın regional proseslərdə aktivliyi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmaların genişlənmə ehtimalı və bunun Xəzər–Qafqaz dəhlizlərinə təsiri Bakı üçün qabaqlayıcı strateji planlamanı zəruri edir. Bu reallıq fonunda Azərbaycan artıq yalnız milli səviyyədə deyil, regional kollektiv təhlükəsizlik platformalarının gücləndirilməsi xəttini prioritetləşdirir.

2020-ci ildə Qarabağ müharibəsində əldə edilən tarixi Zəfər regionun geosiyasi düzənini köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan təkcə ərazi bütövlüyünü təmin etmədi, həm də Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və sülh gündəliyini formalaşdıran başlıca aktora çevrildi. Müharibədən sonra Bakının irəli sürdüyü sülh təşəbbüsləri, kommunikasiya xətlərinin açılması, nəqliyyat dəhlizlərinin bərpası və çoxtərəfli əməkdaşlıq platformaları regionun yeni təhlükəsizlik fəlsəfəsinin əsasını təşkil etdi.

Azərbaycanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, Bakı qonşu dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipi əsasında sülhə söykənən, lakin güc balansını da nəzərə alan realist təhlükəsizlik modeli qurur.

Bu siyasətin mahiyyəti qonşularla qarşıdurmadan qaçmaq; regional iqtisadi asılılığı artırmaq; nəqliyyat və enerji inteqrasiyası ilə siyasi sabitliyi möhkəmləndirmək; Türk dünyasını vahid geosiyasi platformaya çevirməkdir.

Hazırkı beynəlxalq sistemdə ən perspektivli təhlükəsizlik formatlarından biri Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində inteqrasiyanın sürətlənməsidir.

Son illər TDT artıq sadəcə ortaq dil, tarix və mədəniyyət platforması olmaqdan çıxaraq siyasi, iqtisadi, müdafiə və təhlükəsizlik koordinasiyasına yönələn real güc mərkəzinə çevrilməkdədir. 2026-cı il üzrə aparılan son geosiyasi təhlillər də göstərir ki, təşkilat Avrasiyada yeni strateji ox kimi formalaşır və təhlükəsizlik əməkdaşlığı əsas prioritetlərdən birinə çevrilir.

Burada Azərbaycanın rolu xüsusilə fərqlənir. Bakı Türkiyə ilə strateji hərbi müttəfiqliyi dərinləşdirib; Mərkəzi Asiya ilə Xəzər üzərindən logistika əlaqələrini gücləndirib; Orta Dəhlizi geosiyasi alətə çevirib; Cənubi Qafqazı Türk dünyasının Qərbə çıxış qapısı kimi möhkəmləndirib.

Bu proses TDT-ni gələcəkdə aşağıdakı istiqamətlər üzrə yeni güc mərkəzinə çevirə bilər:

1. Siyasi koordinasiya bloku

BMT, İƏT, Qoşulmama Hərəkatı, ATƏT və digər platformalarda ortaq mövqe.

2. İqtisadi inteqrasiya məkanı

Ortaq gömrük rejimi, rəqəmsal ticarət, enerji bazarı, vahid logistika.

3. Müdafiə və təhlükəsizlik platforması

Birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı, kəşfiyyat mübadiləsi, terror və hibrid təhdidlərə qarşı ortaq mexanizmlər.

Dünya tədricən unipolyar sistemdən çoxqütblü düzənə keçir. ABŞ–Çin rəqabəti, Rusiya–Qərb qarşıdurması və Yaxın Şərqdəki parçalanmış təhlükəsizlik mühiti yeni regional güc mərkəzlərinə ehtiyacı artırır.

Bu kontekstdə TDT Avropa ilə Asiyanı birləşdirən təhlükəsiz geoiqtisadi körpü, Mərkəzi Asiyada balanslaşdırıcı siyasi güc, Cənubi Qafqazda sabitləşdirici təhlükəsizlik platforması və Yaxın Şərqdə alternativ diplomatik aktor rolunu oynaya bilər.

Ən mühüm məqam isə budur ki, belə bir güc mərkəzinin formalaşması yalnız türk dövlətlərinin deyil, digər region ölkələrinin də maraqlarına uyğundur. Çünki bu model böyük güclərin rəqabətini yumşaldan, regional sahiblənməni gücləndirən və təhlükəsizliyi lokallaşdıran mexanizm yaradır.

Mövcud qlobal və regional proseslər göstərir ki, Azərbaycan artıq klassik milli təhlükəsizlik çərçivəsindən çıxaraq Türk dünyasının kollektiv strateji təhlükəsizlik sisteminin əsas siyasi mərkəzi roluna yüksəlir.

Bakının çoxvektorlu diplomatiyası, Türkiyə ilə strateji tandemi, Mərkəzi Asiya ilə dərinləşən əlaqələri və TDT-nin institusional gücləndirilməsi yaxın illərdə Avrasiyada yeni siyasi-hərbi güc mərkəzinin formalaşmasına gətirib çıxara bilər.

Bu baxımdan Azərbaycanın həyata keçirdiyi siyasət təkcə milli maraqların müdafiəsi deyil, həm də Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan geniş coğrafiyada yeni təhlükəsizlik arxitekturasının təməl daşlarının qoyulmasıdır.

Mürtəza Bünyadlı