SETA Xarici Siyasət Araşdırmaçısı Dr. Tunç Demirtaş beş dəniz hövzəsi eksenində Türkiyənin strateji mövqeyi və xarici siyasət yanaşmasını təhlil edən məqalə yazıb.

ERAmedia həmin məqaləni təqdim edir:

Geosiyasi düşüncə uzun müddət xəritəyə baxaraq yazılıb. Heartland Nəzəriyyəsi Avrasiyanın daxili hissələrini “kalpgah” (ürək bölgə) kimi təsvir edərək gücü əsasən quru üzərində nəzarətlə əlaqələndirirdi. Müasir dövrdə isə bu çərçivə təkbaşına kifayət etmir. Güc artıq yalnız sərhəd çəkməklə və ya müəyyən bir ərazini nəzarətdə saxlamaqla ölçülmür. Ticarət, enerji, məlumat, təhlükəsizlik və diplomatiya daim hərəkət halındadır. Bu hərəkəti oxuya bilən, yönləndirə bilən və böhran anlarında onu tənzimləyə bilən aktorların təsiri artır.

Aralıq dənizi, Qara dəniz, Xəzər, Qırmızı dəniz və Fars körfəzi birlikdə nəzərə alındıqda Türkiyənin mövqeyi daha fərqli bir məna qazanır. Bu beş dəniz hövzəsi tək-tək su kütlələri deyil. Qlobal ticarət yolları, enerji xətləri, liman rəqabəti, dənizaltı rabitə kabelləri, hərbi mövcudluq və böhran dinamikaları burada bir-birinə qarışmış vəziyyətdədir. Hörmüz boğazı, Babülməndəb, Süveyş kanalı, İstanbul və Çanaqqala boğazları bu xəttin dar keçid nöqtələridir. Bu keçidlərdən birində yaranan hər hansı nasazlıq, ABŞ/İsrail–İran müharibəsində də göründüyü kimi, qısa müddətdə regional və qlobal nəticələr doğura bilir.

Əslində Türkiyə bu xəttin mərkəzində yerləşir, lakin Türkiyəni əhəmiyyətli edən təkcə coğrafi mövqeyi deyil. Əsas məsələ fərqli hövzələrdə eyni anda mövcud ola bilmək, böhranları oxuya bilmək və dəyişən balanslara uyğun mövqe ala bilmək qabiliyyətidir. Buna görə “kalpgah” anlayışı bu gün yalnız xəritədə göstərilən bir mərkəz deyil, axınları tənzimləmək və sabitlik yaratmaq qabiliyyəti kimi anlaşılmalıdır.

Bu coğrafiya yeni strateji sahə deyil. XI əsrdən etibarən “Beş Dəniz Yaylası” kimi tanınan bu bölgə köçlərin, ticarətin, hərbi hərəkətliliyin və mədəni qarşılıqlı təsirin kəsişmə nöqtəsi olub. İnsanlar, mallar, ideyalar və ordular bu xətt boyunca hərəkət edirdi. O dövrdə əsas faktor atlı hərəkətlilik idi. Bu gün isə enerji xətləri, konteyner gəmiləri, məlumat axınları, investisiya hərəkətləri və diplomatik əlaqələr eyni funksiyanı fərqli vasitələrlə davam etdirir. Alətlər dəyişib, lakin coğrafiyanın hərəkət yaratma xüsusiyyəti qalır.

Osmanlı təcrübəsi də bu davamlılığı anlamaq üçün mühüm nümunədir. Osmanlı dövləti əsrlər boyu Avropa, Aralıq dənizi, Qara dəniz, Balkanlar, Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Sahraaltı Afrikanın müəyyən bölgələrində regional balanslara təsir göstərib. Bu təsir hərbi güclə yanaşı diplomatik elastiklikdən, ticarət yolları üzərindəki mövqedən və fərqli coğrafiyaları eyni siyasi çətir altında idarə edə bilmə qabiliyyətindən qaynaqlanırdı. Osmanlı dəyişən güc balanslarını oxuya bildiyi dövrlərdə genişlənmiş, şərait çətinləşdikdə isə tarazlıq axtarışına yönəlmişdir. Bu gün Türkiyənin xarici siyasətində görünən çoxşaxəli hərəkət qabiliyyəti bu tarixi təcrübənin müasir şərtlərə uyğunlaşdırılmış davamı kimi dəyərləndirilə bilər.

Burada “konjonktural rasionalizm” anlayışı ortaya çıxır. Türkiyənin xarici siyasətini tək bir xəttə, tək bir bloka və ya tək bir dosyaya endirmək izah üçün yetərli deyil. Ankara fərqli sahələrdə fərqli hesablamalar aparır. Eyni aktorla bir sahədə rəqabət apararkən başqa bir sahədə əməkdaşlıq qura bilir. Bu yanaşma parçalanmış və qeyri-sabit beynəlxalq sistemdə manevr imkanları yaradır.

Qara dəniz bunun açıq nümunəsidir. Türkiyə NATO üzvü olaraq mövqeyini qoruyarkən Rusiya ilə əlaqələri kəsməyib. Rusiya–Ukrayna müharibəsi dövründə taxıl dəhlizi kimi təşəbbüslərin mümkün olması da bu balans siyasətinin nəticəsidir. Oxşar yanaşma İran mərkəzli gərginliklərdə də müşahidə olunub. ABŞ/İsrail–İran xəttində müharibə və eskalasiya risklərinin artdığı dövrlərdə Türkiyə böhranın genişlənməsinin qarşısını almağa yönəlmiş diplomatik kanalları açıq saxlayıb. Burada məqsəd təkcə mövqe tutmaq deyil, böhranın yaratdığı xərcləri məhdudlaşdırmaqdır.

Türkiyənin beş dəniz hövzəsindəki rolu yalnız təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. Burada əsas anlayışlardan biri “bağlantısallıqdır”. Lakin Türkiyə bunu yalnız iqtisadi yollar, ticarət dəhlizləri və logistika marşrutları kimi deyil, siyasi, coğrafi, mədəni, sosial və təhlükəsizlik ölçüləri olan geniş strateji çərçivə kimi dəyərləndirir.

Kalkınma Yolu layihəsi, Orta Dəhliz, Xəzər üzərindən enerji və ticarət xətləri, Şərqi Aralıq dənizində enerji axtarışları və Qırmızı dəniz–Hind okeanı xəttindəki təhlükəsizlik gündəmi bu bütövün hissələridir. Türkiyənin məqsədi qlobal bazar üçün vacib olan malların keçdiyi təhlükəsiz bir marşrut olmaq və bu keçidlərin dayanıqlı və idarəolunan şəkildə işləməsinə töhfə verməkdir.

Qırmızı dəniz xətti bu baxımdan mühüm sınaq sahəsidir. Süveyş kanalı ilə Babülməndəb arasındakı koridor qlobal ticarət üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Son dövrdəki hücumlar və risklərin artması bu xəttin nə qədər həssas olduğunu göstərdi. Türkiyə burada birbaşa müəyyənedici güc deyil, lakin Somalidə həyata keçirdiyi fəaliyyətlər, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və institusional quruculuq uzunmüddətli sabitliyə töhfə verə biləcək alətlərdir. Türkiyənin Somalidəki mövcudluğu yalnız ikitərəfli münasibət kimi deyil, Qırmızı dəniz və Hind okeanı bağlantısallığı çərçivəsində də qiymətləndirilməlidir.

Şərqi Aralıq dənizində isə enerji fəaliyyətləri, dəniz sərhədləri, Kipr məsələsi və regional ittifaqlar Türkiyənin manevr sahəsinə birbaşa təsir edir. Türkiyə burada həm sahədə, həm də diplomatik masada mövcuddur. Bu mövcudluq çevrələnmə təzyiqlərinə qarşı balans yaratmaq cəhdidir. Eyni vəziyyət Qara dənizdə, Qafqazda, Körfəz bölgəsində və Afrika Buynuzunda da fərqli formalarda özünü göstərir.

Son dövrlərdə təhlükəsizlik anlayışının dəyişməsi də Türkiyənin əhəmiyyətini artırır. Körfəz bölgəsində artan risklər və ABŞ/İsrail–İran xəttindəki gərginliklər beynəlxalq kapitalın daha proqnozlaşdırıla bilən bölgələrə yönəlməsi tendensiyasını gücləndirir. Türkiyə bu nöqtədə “təhlükəsiz liman” və “sabitlik adası” potensialı ilə ön plana çıxır, lakin bu potensialın davamlı üstünlüyə çevrilməsi müəyyən proseslərin tamamlanmasından asılıdır.

Nəticə etibarilə, Türkiyənin kalpgah rolu təkcə coğrafi mövqedən qaynaqlanmır. Beş dəniz hövzəsindəki mövqeyini mənalı edən əsas faktor konjonktural rasionalizm, çoxölçülü bağlantısallıq anlayışı və böhran dövrlərində sabitlik yarada bilmə qabiliyyətidir. Türkiyə qlobal sistemin yeganə mərkəzi deyil, lakin qlobal axınların kəsişdiyi ən kritik xətlərdən birində yerləşir. Qara dənizdən Şərqi Aralıq dənizinə, Qırmızı dənizdən Fars körfəzinə uzanan geniş xəttdə Türkiyənin vasitəçilik qabiliyyəti, enerji mərkəzi olma hədəfi, bağlantısallıq vizyonu və təhlükəsizlik təminedici rolu getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır.

Kalpgah anlayışı bu gün artıq təkcə bir məkan deyil, böhranları idarə etmək, axınları tənzimləmək və etibar yaratmaq qabiliyyətini də ifadə edir. Türkiyə bu qabiliyyəti gücləndirdikcə beş dəniz hövzəsində daha görünən, daha təsirli və daha müəyyənedici aktor kimi ön plana çıxacaq.