• Rəsul Mirhəşimli

“Cövhərlər toz-torpağa düşsə də, yenə də öz dəyərini itirməz. Toz-torpaq göyə yüksəlsə də, yenə də dəyər qazanmaz. Təhsilsiz istedad heyifdir, istedadsız təhsil isə mümkün deyil. Kül oddan yarandığı üçün nəcib bir soy-kök daşıyır, lakin daxilində hünər olmadığı üçün torpaqla bərabərdir; şəkərin dəyəri qamışdan gəlməsində deyil, təbiətində olan şirinliyindədir” (Sədi Şirazi).

Sədi Şirazinin bu sözləri insanın daxili dəyərləri ilə xarici şərait arasındakı əlaqəni təhlil edir. O, insanın dəyərini və qiymətini yalnız xarici amillərlə ölçmür, əksinə, insanın daxili xüsusiyyətlərinin, təhsilinin və istedadının mühüm olduğunu vurğulayır.

“Cövhərlər toz-torpağa düşsə də, yenə də öz dəyərini itirməz. Toz-torpaq göyə yüksəlsə də, yenə də dəyər qazanmaz” cümləsi insanın həqiqi dəyərinin xarici şəraitdən asılı olmadığını bildirir. Cövhər nə qədər toza batsa da, dəyəri dəyişmir, çünki onun qiyməti təbiətində və mahiyyətindədir. Eyni şəkildə, toz-torpaq göyə yüksəlsə də, onun dəyəri artmır. Bu, həyatda tez-tez rast gəlinən bir həqiqətdir: zahiri görünüş və müvəqqəti vəziyyətlər insanın əsl dəyərini müəyyən etmir.

“Təhsilsiz istedad heyifdir, istedadsız təhsil isə mümkün deyil” cümləsi isə insanın həm istedadını, həm də təhsilini ön plana çıxarır. İstedadı olmayan insanın təhsilinin faydasız olduğu fikri burada vurğulansa da, digər tərəfdən, təhsilsiz istedadın da öz potensialını tam şəkildə reallaşdıra bilmədiyi göstərilir. Düzgün istiqamətləndirilməyən və inkişaf etdirilməyən istedad özünü tam şəkildə göstərə bilməz. Bu da onu göstərir ki, insanın inkişafı üçün istedad və təhsilin bir-birini tamamlaması vacibdir.

“Kül oddan yarandığı üçün nəcib bir soy-kök daşıyır, lakin daxilində hünər olmadığı üçün torpaqla bərabərdir” nümunəsi də insanın mənəvi və intellektual dəyərləri ilə bağlı əsas prinsipləri izah edir. Kül yüksək bir mənbədən – oddan yaranmış olsa da, əgər özündə hər hansı dəyər və hünər daşımırsa, torpaqdan fərqlənmir. Bu, yalnız yaxşı və nəcib soya mənsub olmağın kifayət etmədiyini, insanın öz bacarıqları və mənəvi keyfiyyətləri ilə qiymətləndirilməli olduğunu vurğulayır.

“Şəkərin dəyəri qamışdan gəlməsində deyil, təbiətində olan şirinliyindədir” nümunəsi isə bu fikri tamamlayır. Bir şeyin dəyəri onun mənşəyindən deyil, daxili xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. Şəkərin dəyəri qamışdan əldə edilməsində yox, onun təbiətindəki şirinlikdədir. Bu da insanın dəyərinin yalnız mənşəyi və xarici şəraiti ilə deyil, onun daxili keyfiyyətləri ilə müəyyənləşdiyini göstərir.

Sədi Şirazi bu sözlərində insanın həqiqi dəyərini xarici amillərin deyil, onun daxili xüsusiyyətlərinin müəyyən etdiyini vurğulayaraq, insanın dəyərinə daha yüksək və mənəvi prizmadan yanaşır. O, təhsilin, istedadın və daxili keyfiyyətlərin əhəmiyyətini qeyd edərək, bu xüsusiyyətlərin insanın həqiqi dəyərinin formalaşmasında mühüm rol oynadığını bildirir.

Sədi Şirazi insanın dəyərini ölçərkən yalnız onun zahiri görünüşünü və həyat şəraitini deyil, daxili keyfiyyətlərini və təhsilini əsas götürür. Cəmiyyətin çox vaxt insanları xarici amillərə əsasən qiymətləndirməsi belə bir yanaşmanı daha da əhəmiyyətli edir. Çünki zahiri görünüş, var-dövlət və sosial status insanın həqiqi dəyərini əks etdirmir. İnsanların öz üzərlərində çalışmaları, mənəvi və intellektual keyfiyyətlərini inkişaf etdirmələri onların şəxsiyyət kimi daha da formalaşmasına kömək edir. Sədi Şirazi bu mövzuda bir çox hikmətli nümunələr təqdim edərək, insanın həqiqi dəyərinin onun təbiətində və daxili xüsusiyyətlərində olduğunu göstərir.

Təhsil və istedad arasındakı əlaqə insanın inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Təhsil insanın düzgün istiqamətləndirilməsinə kömək etdiyi halda, istedad ona bu yolda irəliləməyə və potensialını reallaşdırmağa imkan verir. Bu iki amil bir-birini tamamlayaraq insanın məqsədlərinə çatması üçün şərait yaradır. İstedad təhsillə birləşmədikdə insan öz potensialının yalnız kiçik bir hissəsindən istifadə edə bilər. Digər tərəfdən, təhsil də istedad və şəxsi səy ilə dəstəklənmədikdə gözlənilən nəticəni verməyə bilər. Buna görə də həm təhsil, həm də istedad insanın inkişafında mühüm və bir-birini tamamlayan amillərdir.

Sədi Şirazinin “Kül oddan yarandığı üçün nəcib bir soy-kök daşıyır” nümunəsi insanın mənəvi yüksəlişinin nə qədər vacib olduğunu da göstərir. İnsanların ailə mənşəyi və soy-kökü onlara müəyyən üstünlüklər verə bilər. Lakin ən mühüm məsələ həmin insanın özünün necə bir şəxsiyyət olmasıdır. Yüksək mənəvi dəyərlər və əxlaqi keyfiyyətlər insanı həqiqi mənada dəyərli edir. Bu o deməkdir ki, hər bir insanın potensialı onun öz daxili dünyasında və inkişaf imkanlarında formalaşır. İnsan özünü yaxşı təhsil və tərbiyə ilə inkişaf etdirərək, şəxsi keyfiyyətlərini zənginləşdirərək həyatda həqiqi dəyərlər qazana bilər.