1937-ci il Azərbaycan tarixinin ən qaranlıq səhifələrindən biri kimi yadda qalıb.

ERAmedia xəbər verir ki, həmin dövrdə bütün ittifaq məkanını bürüyən repressiya dalğası Azərbaycanın çoxsaylı ziyalılarını, şair və yazıçılarını, dövlət və ictimai xadimlərini məhv etdi. Bu amansız repressiyanın qurbanlarından biri də Azərbaycanın istiqlal şairi Əhməd Cavad olub.

Məcid Rəşadətoğlu sosial şəbəkədə paylaşdığı yazıda Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanımın repressiya illərində yaşadığı ağır sınaqlardan bəhs edib.

Əhməd Cavad 1937-ci il iyunun 4-də həbs edilib. Həmin il oktyabrın 12-də SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası tərəfindən ölüm hökmünə məhkum olunan şairin hökmü oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə icra edilib.

Lakin repressiya bununla yekunlaşmayıb. Bu dəfə Əhməd Cavadın ailəsi hədəfə alınıb. Həyat yoldaşı Şükriyyə Axundzadə də həbs edilərək qarşısında ağır seçim qoyulub: ərindən imtina etmək, yoxsa onunla bağlılığını qorumaq.

Məcid Rəşadətoğlu yazır ki, yaxınlarının xatirələrində Şükriyyənin həmin təklifə cavabı belə nəql olunur:

“Bəlkə də Cavadı güllələyəcəklər. Amma mənim ondan boşanma ərizəm ona güllədən də ağır olacaq. Mən Əhməd Cavada görə atam Süleyman bəyi ayaqlayıb, ona qoşulub qaçmışam. Amma Cavadı heç vaxt ayaqlamaram.”

Qeyd olunur ki, bu sözlərin məhz hansı şəraitdə və kimə deyildiyini təsdiqləyən ayrıca arxiv sənədi məlum deyil. Bununla belə, Şükriyyə xanımın ərindən imtina etmədiyi və Əhməd Cavadla bağlılığına görə repressiyaya məruz qaldığı tarixi sənədlərlə təsdiqlənir.

1937-ci il dekabrın 9-da Şükriyyə Axundzadə səkkiz il müddətinə məcburi əmək düşərgəsinə göndərilməyə məhkum edilib. Həmin ilin dekabrında Qazaxıstana yola salınıb.

Taleyin ironiyası isə bundan ibarət olub ki, vaxtilə Bakıda bir-birinə yad olan iki qadın — Şükriyyə Axundzadə və Ceyran Bayramova — sonradan eyni repressiya sisteminin içində, eyni ağır düşərgə həyatının məhbusuna çevriliblər.

Onların dünyagörüşləri bir-birindən tamamilə fərqli idi. Ceyran Bayramova sovet qadın hərəkatının fəal nümayəndələrindən və bolşeviklərdən biri kimi tanınırdı. Şükriyyə isə milli düşüncəli şair Əhməd Cavadın həyat yoldaşı və bəy ailəsindən olan qadın idi. Buna baxmayaraq, repressiya hər iki qadını eyni düşərgə həyatına sürükləmişdi.

Şükriyyənin düşərgə həyatı ilə bağlı sonrakı xatirələrdə olduqca ağır hadisələr nəql olunur. Qadın məhbusların aclıq, susuzluq, soyuq və təhqirlərlə üzləşdiyi bildirilir.

Bəzi xatirələrdə Şükriyyənin düşərgədə özünü qorumaq üçün qeyri-adi üsullardan istifadə etdiyi, Ceyran Bayramovanın isə ondan bunun səbəbini öyrənməyə çalışdığı söylənilir. Bu epizodlar sonrakı xatirə və publisistik yazılarda geniş yayılsa da, onların bütün təfərrüatları arxiv sənədləri ilə təsdiqlənməyib.

Eyni hal Şükriyyənin aclıq şəraitində yaşaması ilə bağlı bəzi dramatik xatirələrə də aiddir. Bu məlumatları tarixi sənəd kimi deyil, onun haqqında qorunub qalmış xatirə materialları kimi təqdim etmək daha doğrudur.

Şükriyyə xanım düşərgədə illər keçirib, ağır işlərdə çalışıb, odun doğrayıb, yük daşıyıb və müxtəlif işlərdə işləyib. Lakin onun üçün ən ağır sınaq yalnız azadlığından məhrum edilməsi olmayıb. Övladlarından ayrı düşməsi və həyat yoldaşının taleyindən xəbərsiz qalması onun həyatında dərin iz buraxıb.

Şükriyyə 1945-ci ildə düşərgədən azad edilib. Onun tam bəraəti ilə bağlı müxtəlif tarixlər göstərilsə də, arxiv materiallarına əsaslanan araşdırmalarda 1955-ci il dekabrın 1-i qeyd olunur.

Vətənə qayıtdıqdan sonra Şükriyyə xanım övladlarını yenidən başına toplamağa çalışıb. Bakıda yaşamasına icazə verilmədiyi üçün Şəmkir rayonunun Seyfəli kəndinə — Əhməd Cavadın ata yurduna yerləşib. Ömrünün son illərini də burada keçirib.

Beləliklə, bir vaxtlar atasının iradəsinə qarşı çıxaraq Əhməd Cavadın ardınca gedən Şükriyyə xanım illər sonra onun doğma torpağına qayıdıb. Repressiya, sürgün, ayrılıq və itkilərlə dolu ömrünün sonuna qədər isə Əhməd Cavadla bağlılığını qoruyub.

Əhməd Cavad öldürüldü, Şükriyyə isə sağ qaldı. Lakin repressiya onların ailəsinin taleyini əbədi olaraq dəyişdi. Şükriyyə xanımın həyatı isə həmin dövrün ən ağır sınaqları qarşısında sədaqətin və dözümün simvoluna çevrildi.

Vural